Shkrimtarja e parë shqiptare, Martire e Demokracisë dhe ndërgjegje kombëtare e heshtur me dhunë

Sot, më 10 shkurt, shënohet ditëlindja e Musine Kokalarit (1917–1983), shkrimtarja e parë grua në letërsinë shqipe dhe një nga figurat kyçe të rezistencës intelektuale e politike në historinë moderne të Shqipërisë.

E lindur në Adana dhe me origjinë nga Gjirokastra, Musine Kokalari u shfaq herët si një zë i veçantë në kulturën kombëtare. Në moshën 24-vjeçare botoi përmbledhjen “Siç me thotë nënua plakë”, vepra e parë e botuar nga një grua në Shqipëri, e frymëzuar nga folklori toskë dhe realiteti shoqëror i grave shqiptare. Krijimtaria e saj u pasua nga botimet “Rreth vatrës” dhe “Sa u tunt jeta”, të cilat e afirmuan si prozatore me ndjeshmëri të theksuar sociale dhe etike.

Përtej veprimtarisë letrare, Kokalari u angazhua drejtpërdrejt në jetën politike të vendit. Në vitin 1943, ajo ishte bashkëthemeluese e Partisë Socialdemokrate të Shqipërisë, duke artikuluar hapur kërkesën për pluralizëm politik, zgjedhje të lira dhe liri shprehjeje në një periudhë vendimtare për shtetformimin pasluftës.

Pak përpara arrestimit, ajo u drejtoi një letër forcave aleate që ndodheshin ende në Tiranë, ku kërkonte garantimin e zgjedhjeve të lira dhe të lirisë së fjalës. Qëndrimi i saj parimor u mbajt edhe gjatë procesit gjyqësor, ku ajo deklaroi publikisht se po dënohej për bindjet e saj politike dhe jo për ndonjë faj penal, duke refuzuar çdo formë pendese.

Në vitin 1946, Musine Kokalari u arrestua dhe u dënua me burg politik. Pas vuajtjes së dënimit, ajo u mbajt për vite me radhë në internim dhe iu ndalua kategorikisht e drejta për të shkruar dhe botuar. E përjashtuar nga jeta publike dhe kulturore, ajo jetoi në kushte varfërie dhe izolimi deri në vdekjen e saj më 14 gusht 1983.

Pas rënies së regjimit komunist, figura e Musine Kokalarit mori vlerësimin institucional të merituar. Në vitin 1993, ajo u shpall pas vdekjes Martire e Demokracisë, duke u njohur zyrtarisht si një nga ndërgjegjet kombëtare që u heshtën me dhunë në emër të një sistemi represiv.