Punëtorët sezonalë në Zvicër: a jemi gati të shohim “faqen tjetër të medaljes”?

Një vështrim i nuancuar mbi ish‑statusin e punëtorëve sezonalë dhe debati aktual për migracionin në Zvicër

Debati aktual mbi politikën e migrimit në Zvicër nuk duhet të çojë në një vlerësim vetëm negativ të statusit të punëtorëve sezonalë, siç ka ekzistuar deri në vitin 2002.

Në kontekstin historik të viteve 1960–1990, ky regjim i përgjigjej njëkohësisht nevojave ekonomike të Zvicrës dhe pritshmërive të shumë punëtorëve që dëshironin të punonin përkohësisht, pa projekt për t’u vendosur përfundimisht. Për dhjetëra e qindra mijëra migrantë, përfshirë shumë bashkatdhetarë posaçërisht nga Kosova dhe Maqedonia, ky ishte kanali kryesor hyrës drejt tregut zviceran të punës.

Sot, rikthimi i debatit mbi ish‑statusin e “sezonalëve” shoqërohet me një dukuri shqetësuese: rindërtimin e një së kaluare të karikaturuar, shpesh të instrumentalizuar për qëllime politike.

Në disa diskurse, sistemi i lejeve sezonale paraqitet thuajse vetëm si simbol i padrejtësisë sistematike dhe i shkeljeve masive të të drejtave të njeriut. Një vlerësim i tillë, sado i përhapur, nuk e pasqyron plotësisht kompleksitetin e fakteve dhe përvojave të jetuara.

Duhet kujtuar se shumë punëtorë vinin në Zvicër pikërisht në kuadër të këtyre statuteve me një qëllim të qartë: të punonin disa muaj, të fitonin të ardhura dhe më pas të ktheheshin në vendin e origjinës, pa synim për t’u vendosur në mënyrë afatgjatë.

Për një pjesë të konsiderueshme të “sezonalëve”, ky status ofronte një kuadër pragmatik: mundësinë për të punuar në sektorë me kërkesë të lartë (ndërtimtari, bujqësi, hoteleri‑restorante), për t’u kthyer rregullisht nga një vit në tjetrin dhe për ta mbajtur qendrën e jetës familjare në vendlindje.

Kjo formë “vajtje‑ardhje” u ka mundësuar shumë familjeve të financojnë projekte konkrete, për shembull ndërtim shtëpie, studime, investime lokale, falë të ardhurave më të larta se në vendin e tyre.

Sistemi, megjithatë, kishte kufizime të ashpra: ndalimi i bashkimit familjar, varësia e madhe nga punëdhënësi, pasiguria e qëndrimit dhe kushtet shpesh të papërshtatshme të strehimit janë realitete të dokumentuara dhe objekt kritikash legjitime.

Ato pasqyrojnë nivelin e atëhershëm të mbrojtjes së të drejtave themelore, në një periudhë kur përparësi politike kishte fleksibiliteti i fuqisë punëtore të huaj më shumë sesa integrimi afatgjatë. Por ta reduktosh të gjithë mekanizmin vetëm në këto aspekte do të thotë të injorosh një dimension tjetër po aq të rëndësishëm.

Punëtorët sezonalë gëzonin të drejta, kontrata pune të rregulluara dhe qasje në përfitime sociale. Sa për ilustrim, shumë ish‑punëtorë sezonalë, mes tyre edhe bashkatdhetarët tanë që sot jetojnë në vendin e origjinës, kanë fituar të drejta pensioni pas vetëm disa viteve pune në Zvicër; madje edhe vetëm me disa “sezona”, ata kanë përfituar të drejta pensioni shpesh në shuma të konsiderueshme në krahasim me sistemet e pensioneve në vendet e origjinës.

Këto elemente në asnjë mënyrë nuk e zbehin faktin se statusi i “sezonierit” ka prodhuar disa padrejtësi dhe cenime të të drejtave themelore, por tregojnë se realiteti i atyre viteve ka qenë më kompleks sesa imazhi i një sistemi që reduktohet vetëm në “shfrytëzim”.

Sot shfaqet edhe një realitet tjetër, shpesh i anashkaluar: shumë persona që kanë kaluar nëpër këto rrugë migrimi shprehin keqardhje për zhdukjen e lejeve sezonale. Vetë ky fakt mjafton për të sugjeruar nevojën për më shumë kujdes në gjykime dhe më pak dogma ideologjike.

Fundja, pikërisht sepse e kundërshtojmë pa mëdyshje iniciativën «Jo për një Zvicër me 10 milionë banorë», besojmë se ajo duhet luftuar me argumente sa më objektive dhe bindëse, e jo duke deformuar të kaluarën: përdorimi i realiteteve historike në mënyrë të thjeshtuar apo selektive vetëm sa e dobëson kauzën për një politikë migrimi më të drejtë.

---