Megjithatë, jo të gjithë e shohin qymyrin si një kapitull që duhet mbyllur.

Ish-ministri i Energjisë në Qeverinë e Kosovës, Ethem Çeku, pajtohet se vendi duhet të zgjerojë portofolin e tij energjetik përmes burimeve të reja. Por, duke pasur parasysh rezervat e mëdha të qymyrit, ai argumenton se nuk duhet përjashtuar mundësia e ndërtimit të një blloku të ri termocentrali.

“Një bllok prej 500 megavatesh, ose dy blloqe nga 250 megavate mund të ndërtohen. Por, termocentrali i ri duhet të ndërtohet sipas parametrave të Bashkimit Evropian. Nuk mund të ndërtosh më kapacitete me bazë të thëngjillit, pa qenë në harmoni me direktivat e BE-së për mbrojtjen e mjedisit”, thekson Çeku për Radion Evropa e Lirë.

LNG-ja amerikane mbetet një vendim i hapur

Një prej opsioneve që ekspertët e konsiderojnë më realist për periudhën e tranzicionit është gazi natyror i lëngshëm amerikan (LNG).

Ndryshe nga disa vende të tjera të Ballkanit Perëndimor, Kosova ende nuk u është bashkuar projekteve rajonale për furnizim me këtë gaz.

Qeveria është përballur vazhdimisht me thirrje nga Ambasada e Shteteve të Bashkuara në Prishtinë, si dhe nga opozita dhe organizatat e shoqërisë civile, që të përfshihet në to.

Ministrja në detyrë e Ekonomisë, Artane Rizvanolli, ka deklaruar se Kosova nuk është kundër LNG-së amerikane, por nuk ka bërë të ditur nëse vendi do t’u bashkohet përfundimisht projekteve të SHBA-së.

“Si gjithmonë, ne do ta trajtojmë edhe këtë çështje me seriozitetin dhe përgjegjësinë më të lartë, bashkë me ekspertët dhe të gjitha institucionet relevante dhe duke marrë parasysh të gjitha konsideratat ekonomike dhe politike”, ka thënë Rizvanolli përmes një video-mesazhi të shpërndarë në rrjetet sociale më 26 qershor.

Për Beqirin nga ESRA, vonesat mund të kenë pasoja.

Ajo kujton deklaratat e zyrtarëve amerikanë se “dritarja e mundësisë po mbyllet”, pasi kapacitetet e korridoreve energjetike rajonale po rezervohen gradualisht.

“Nëse Kosova nuk vepron tani, kostoja dhe mundësitë e integrimit do të rriten ndjeshem”, thekson Beqiri.

Edhe Haxhimusa e konsideron LNG-në si një nga alternativat më praktike për Kosovën gjatë tranzicionit energjetik.

Sipas tij, centralet me gaz mund të aktivizohen dhe të ndalen brenda pak minutash – gjë që i bën ato të përshtatshme për të balancuar prodhimin nga era dhe energjia diellore, i cili varet nga kushtet atmosferike.

“Për më tepër, LNG-ja shkakton më pak dëme mjedisore lokale dhe financimi është më i lehtë, pasi Bashkimi Evropian e klasifikon gazin si burim tranzicioni”, thotë Haxhimusa.

E, sipas Çekut, nëse ideja e gazit amerikan nuk pranohet, Kosova nuk ka zgjidhje tjetër përveç “rehabilitimit të termocentraleve ekzistuese”.

Termocentralet mbeten burimi kryesor i ndotjes

Debati për të ardhmen e sektorit energjetik, megjithatë, nuk lidhet vetëm me sigurinë e furnizimit. Ai lidhet edhe me koston mjedisore të mbështetjes së vazhdueshme te qymyri.

Edhe pse prej vitesh janë bërë investime në modernizimin e tyre, termocentralet “Kosova A” dhe “Kosova B” vazhdojnë të jenë ndër ndotësit më të mëdhenj të ajrit në vend.

Këtë e konfirmon edhe Raporti Vjetor për Gjendjen e Ajrit 2025 i Agjencisë për Mbrojtjen e Mjedisit të Kosovës (AMMK), sipas të cilit emetimet e pluhurit nga oxhaqet e termocentraleve tejkalojnë rreth tri herë kufijtë e lejuar nga lejet mjedisore.

Problematike mbeten edhe emetimet e dioksidit të squfurit (SO₂) dhe dioksidit të azotit (NO₂), të cilat gjithashtu tejkalojnë vlerat e lejuara.

Të dhënat e Shoqatës për Përgjegjësi Mjedisore dhe Sociale (ESRA) flasin po në të njëjtin drejtim.

Sipas Beqirit, “Kosova A” emeton rreth 4.851 tonë grimca PM2.5 në vit, ndërsa “Kosova B” rreth 3.687 tonë.

PM2.5 janë grimca të imëta ajrore, të cilat mund të depërtojnë thellë në mushkëritë e njeriut dhe ta dëmtojnë funksionin e tyre.

“Këto dy termocentrale emetojnë rreth katër herë më shumë grimca PM2.5 sesa shumica e termocentraleve të tjera në Ballkanin Perëndimor”, thotë Beqiri.

Dhe, pasojat nuk maten vetëm me shifra për ndotjen.

Sipas një analize të Bankës Botërore, ndotja e ajrit në Kosovë lidhet me rreth 760 vdekje të parakohshme çdo vit, kryesisht si pasojë e ekspozimit ndaj grimcave të imëta PM2.5.

A mjafton rehabilitimi?

Përballë këtyre të dhënave, pyetja që shtrohet është nëse rehabilitimi i termocentraleve mund ta ndryshojë ndjeshëm situatën.

Qeveria e Kosovës e ka përfshirë modernizimin e “Kosovës A” dhe “Kosovës B” në Strategjinë Energjetike 2022-2031, ku parashihet që të dyja termocentralet të rinovohen për t’iu afruar standardeve të kërkuara evropiane për emetimet.

Radio Evropa e Lirë kërkoi nga Ministria e Ekonomisë të dhëna për investimet e deritanishme dhe masat konkrete që pritet të ndikojnë në uljen e ndotjes, por, deri në publikimin e këtij artikulli, nuk mori përgjigje.

Në deklarimet e saj të fundit publike, ministrja në detyrë e Ekonomisë, Artane Rizvanolli, ka thënë se investimet në Termocentralin “Kosova B” synojnë rritjen e efikasitetit të prodhimit, sigurinë e furnizimit dhe uljen e ndotjes.

Projekti kryesor, me vlerë rreth 56.5 milionë euro, pritet të përfundojë gjatë viteve 2025-2026.

Por, ekspertët mbeten të kujdesshëm në pritjet e tyre.

Beqiri thotë se modernizimi mund të ulë një pjesë të emetimeve dhe të përmirësojë efikasitetin e termocentraleve, por nuk beson se ai do ta zgjidhë problemin në themel.

“Madje, edhe me sistemet e filtrimeve të planifikuara, përmbushja e standardeve të Bashkimit Evropian deri në janar të vitit 2028 mbetet sfidë institucionale dhe financiare”, thekson ajo.

Haxhimusa e konsideron projektin për zëvendësimin e elektrofiltrave në “Kosovën B”, të financuar nga Bashkimi Evropian, si investimin më të rëndësishëm mjedisor të viteve të fundit.

Ai thotë se projekti pritet të ulë emetimet e pluhurit për më shumë se 90 për qind.

Megjithatë, ai vëren se investimi po realizohet me faza dhe aktualisht përfshin vetëm bllokun B1, ndërsa B2 do të vazhdojë të funksionojë me teknologjinë ekzistuese “derisa t’i vijë radha”.

Sfidë edhe më e madhe, sipas tij, mbetet Termocentrali “Kosova A”, ku njësitë prodhuese janë mbi pesë dekada të vjetra dhe mund t’u nënshtrohen vetëm ndërhyrjeve emergjente për të vazhduar funksionimin.

Rehabilitimi pa ndalur prodhimin, i vështirë

Përtej debatit se cili duhet të jetë drejtimi i ardhshëm energjetik i Kosovës, ekspertët pajtohen në një pikë: termocentralet ekzistuese nuk mund të zëvendësohen brenda natës.

Për këtë arsye, rehabilitimi i tyre konsiderohet i pashmangshëm.

Por, sipas ekspertëve, ai nuk mund të realizohet pa sakrifica afatshkurtra.

Ish-ministri i Energjisë, Ethem Çeku, thotë se termocentralet “Kosova A” dhe “Kosova B” kanë nevojë për atë që ai e quan “rehabilitim të thellë” – një proces që kërkon ndaljen e plotë të blloqeve, vlerësim teknik dhe investime shumë më të mëdha sesa ndërhyrjet që janë bërë deri më tani.

“Ne tash po bëjmë vetëm rehabilitime afatshkurtra, që ua zgjasin jetën [termocentraleve] disa muaj apo vite. Rehabilitimi i thellë kërkon që blloku të ndalet, të analizohet gjendja e tij dhe të vendoset nëse investimi ia vlen”, shpjegon Çeku.

Mendim të ngjashëm ndan edhe Haxhimusa. Ai thotë se modernizimi i termocentraleve nuk mund të bëhet pa ndërprerje të planifikuara të prodhimit.

Sipas tij, instalimi i elektrofiltrave të rinj, sistemeve për desulfurizim apo pajisjeve të tjera kërkon që secili bllok të nxirret jashtë funksionit për disa muaj.

E, Kosova nuk e ka luksin t’i ndalë të gjitha kapacitetet njëkohësisht.

“Puna duhet të bëhet bllok pas blloku”, thotë ai.

Haxhimusa, gjithashtu, rekomandon që Kosova t’i planifikojë paraprakisht importet e energjisë, në vend që të mbështetet në blerje emergjente në bursa.

“Kjo do të garantonte furnizimin të qëndrueshëm, stabilitet të rrjetit dhe planifikim të mirëfilltë financiar”, përfundon ai./REL