Zvicra rrezikon një mungesë të energjisë elektrike këtë dimër, sipas një studimi të ri të kompanisë Axpo. Studimi tregon se nuk ka alternativa të mjaftueshme përveç ndërtimit të centraleve me gaz ose reaktorëve të rinj bërthamorë.

Konsumi dhe prodhimi

Konsumi i energjisë gjatë dimrit pritet të rritet deri në 20% deri në vitin 2050, për shkak të makinave elektrike, pompave të ngrohjes dhe rritjes së popullsisë. Në dimër, prodhimi aktual nuk arrin të mbulojë kërkesën, pasi energjia diellore dhe hidroelektrike prodhon kryesisht në verë, ndërsa disa centrale bërthamore mund të mbyllen.

Opsionet për të mbuluar mungesën

Energjia e rinovueshme dhe gaz: Energjia nga era dhe dielli nuk mjafton vetë. Do të nevojiteshin 3–4 centrale të mëdha me gaz për periudhat pa erë ose me mjegull.

Energjia bërthamore: Zgjatja e operimit të centraleve ekzistuese dhe ndërtimi i reaktorëve të rinj deri në vitin 2045 mund të sigurojë furnizim, por me kosto shumë të larta dhe rreziqe financiare.

Roli i gazit: Centrale me gaz janë fleksibël dhe relativisht të lira, por në afat të shkurtër përdorin gaz fosil, duke rritur emetimet.

Pa masa të reja, Zvicra mund të përballet me mungesa energjie gjatë dimrit, që mund të rrezikojnë stabilitetin ekonomik dhe shoqëror. Investimet në energji bërthamore, gaz dhe energji të rinovueshme duhet të planifikohen që tani për të siguruar furnizim të qëndrueshëm në të ardhmen.

Dhuna në familje po rritet në mënyrë të qëndrueshme në Zvicër, por të rinjtë janë veçanërisht të cenueshëm, duke përbërë 9.2% të rasteve të dhunës në familje. Ky grup është relativisht i paeksperiencë, mungon udhëzimi dhe shpesh injorohet. Kur ata guxojnë të flasin, njerëzit përreth shpesh nënvlerësojnë abuzimin.

Dhuna në familje shfaqet ngadalë, duke u futur fshehtas në marrëdhënie. Të rinjtë nga 15 deri në 24 vjeç janë më të rrezikuar, si Lina* 23 vjeçe, e cila sapo ka përfunduar një marrëdhënie afatgjatë gjatë së cilës ka pësuar dhunë nga partneri i saj. “Ai më kërcënoi me armë, me thikë në fyt,” rrëfeu ajo për programin e lajmeve të RTS në orën 19:30.

Ky burrë e izoloi, duke e ndarë nga të dashurit e saj për të ushtruar kontroll të plotë. Që nga ndarja, Lina ka qenë e detyruar të zhvendoset disa herë për t’i shpëtuar. Janë bërë tre denoncime; dy janë refuzuar, ndërsa një është ende në pritje.

Joana, tani 30 vjeçe, jeton një jetë paqësore me dy fëmijët e saj. Por pothuajse dhjetë vjet më parë ajo takoi burrin që do të bëhej bashkëshorti i saj për katër vjet. “Ajo marrëdhënie ishte vetëm për t’i shërbyer atij,” thotë ajo. “Duhej të zgjohesha për të gatuar për të ose për të pasur marrëdhënie intime.”

Dhuna u intensifikua dhe burri ushtronte kontroll të detyruar mbi të. “Nuk më lejohej të dilja kur doja, madje nuk kisha as telefon,” shpjegon Joana. Kur burri i saj filloi të abuzonte me fëmijët e vegjël, ajo vendosi të largohej. Pavarësisht kërkesave të përsëritura për t’u kthyer, ajo refuzoi. “E dija që nëse do të kthehesha, gjithçka do të përfundonte, sepse kisha kryer mëkatin më të madh: të largohesha,” shpjegon Joana.

Dhuna e normalizuar

Në përvojat e tyre të para romantike, të rinjtë 15-24 vjeç shpesh janë shumë të cenueshëm ndaj marrëdhënieve abuzive. Në këtë moshë, është e vështirë të vendosin kufij dhe të njohin shenjat e hershme të dhunës në familje. Organizata Santana Globally We Care (SGWC) mbështet viktimat e këtij abuzimi dhe thekson se shpesh është më e vështirë për të rinjtë të largohen nga një marrëdhënie toksike.

“Sot ata e monitorojnë njëri-tjetrin përmes telefonave,” thotë Angeles Santana, themeluese e SGWC. Rrjetet sociale ofrojnë një kornizë referimi të shtrembëruar. Pikat e krahasimit për adoleshentët nuk përfaqësojnë realitetin. Për shembull, xhelozia, survejimi dhe kontrolli shpesh romantizohen përmes përmbajtjes që shohin.

Kur disa guxojnë të flasin, fillon një tjetër betejë: të merren seriozisht. Amandine Franzoni dhe Caroline Naudin, psikologe kërkimore në Universitetin e Lozanës, krijuan podcastin “Red Flag” që u jep fjalën gjashtë të rinjve për të ndarë përvojat e tyre me dhunën. Përmes historive të tyre, kuptohet se ata duhet të luftonin për t’u dëgjuar dhe për të ndalur trivializimin e këtyre akteve.

“Ne nënvlerësojmë atë që po kalojnë të rinjtë,” shpjegon Caroline Naudin. Amandine Franzoni shton: “Kur dikush guxon të kërkojë ndihmë, është detyra jonë të veprojmë.” Psikologët, shoqatat dhe organizatat mund të mobilizohen për të ofruar mbështetje për këta të rinj, të cilët shpesh mbeten të padukshëm.

*Emrat e personazheve janë pseudonime.

Policia kantonale e St. Gallen ka shënuar rezultate të para konkrete në luftën kundër pedofilisë në internet, duke hapur gjithsej 21 procedura penale në kuadër të një projekti pilot hetimor.

Sipas autoriteteve, 12 raste janë regjistruar në kantonin St. Gallen, ndërsa 9 të tjera në kantone të ndryshme të Zvicrës, si rezultat i bashkëpunimit ndërkantonal.

Rritje e kriminalitetit në kanton

Ndërkohë që në nivel kombëtar numri i krimeve në Zvicër gjatë vitit 2025 ka shënuar një rënie të lehtë, në kantonin St. Gallen situata paraqitet ndryshe. Aty është regjistruar një rritje prej rreth 6 për qind e veprave penale.

Policia vendosi të fokusohet veçanërisht në rastet e abuzimit me fëmijët në hapësirën digjitale, duke përdorur metoda të fshehta hetimi.

Hetime të fshehta në internet

Oficerët e policisë janë paraqitur në forume online si fëmijë apo adoleshentë, duke përdorur identitete të rreme për të identifikuar persona të dyshuar.

Sipas Stefan Helfenberger, shef i mbështetjes hetimore në policinë kantonale:

“Është tronditëse ajo që ndodh në internet dhe sa lehtë fëmijët mund të bien pre e abuzimit.”

Ai shpjegon se në shumë raste, të rriturit kontaktojnë të mitur në platforma online, kërkojnë apo dërgojnë përmbajtje të papërshtatshme dhe tentojnë të organizojnë takime – veprime që përbëjnë vepra penale.

Punë e vështirë për hetuesit

Hetimet e tilla kërkojnë përkushtim të madh dhe fleksibilitet, pasi oficerët shpesh duhet të komunikojnë me të dyshuarit edhe jashtë orarit të punës.

“Hetuesit përballen me përmbajtje shumë shqetësuese dhe shpeshherë me anën më të errët të shoqërisë,” tha Helfenberger.

Arrestime dhe kontrolle

Në kuadër të projektit pilot janë kryer:

13 kontrolle banesash

10 arrestime

Të gjithë personat e dyshuar janë meshkuj. Sipas policisë, përvoja tregon se gratë rrallë përfshihen në këtë lloj krimi.

Megjithatë, procedurat penale janë ende në zhvillim dhe ndaj të dyshuarve zbatohet prezumimi i pafajësisë.

Projekti vazhdon

Autoritetet e konsiderojnë projektin si të suksesshëm dhe kanë vendosur ta zgjasin atë të paktën deri në fund të vitit 2026.

Policia thekson se analiza e të dhënave digjitale dhe komunikimeve kërkon kohë të gjatë, por është thelbësore për zbulimin e rasteve të tjera të mundshme.

Ndryshimi i karrierës shpesh paraqitet si një hap i guximshëm dhe frymëzues, por realiteti është dukshëm më kompleks. Në Zvicër, ky proces përfshin pengesa institucionale, pabarazi sociale dhe sfida personale që e bëjnë rikualifikimin profesional të ngjajë me një rrugë të vështirë.

Sipas të dhënave, vetëm rreth 5% e popullsisë zvicerane ndryshon karrierë çdo vit, një shifër relativisht e ulët krahasuar me perceptimin publik. Profesori Jonas Masdonati nga Universiteti i Lozanës thekson se nuk ka një rritje të madhe të këtyre rasteve, siç mund të mendohet shpesh.

Historitë frymëzuese që shfaqen në media zakonisht fshehin anën më të errët të këtij procesi. Ndryshimet e dështuara ose të detyruara të karrierës shpesh mbeten të padukshme, megjithëse prekin një numër të madh njerëzish, veçanërisht ata që përballen me papunësi apo probleme shëndetësore.

Mbështetja institucionale ndryshon në varësi të llojit të ndryshimit të karrierës dhe shpesh është e kufizuar. Programet për ndryshime vullnetare zakonisht ofrojnë më pak përkrahje dhe kanë kushte më të rrepta. Ndërkohë, sistemi i arsimit të vazhdueshëm për të rritur mbetet kompleks dhe jo gjithmonë i përshtatur me nevojat reale të individëve.

Faktorë si mosha, gjinia dhe niveli i arsimit ndikojnë ndjeshëm në suksesin e tranzicionit profesional. Gratë, për shkak të përgjegjësive familjare, përballen me më shumë pengesa në këtë drejtim.

Ekspertët theksojnë se përveç barrierave praktike, edhe pengesat psikologjike luajnë një rol të rëndësishëm në vendimin për të ndryshuar karrierë, ndërsa niveli i arsimimit mbetet një faktor kyç në arritjen e suksesit në këtë proces.

Një studim i fundit tregon se një në pesë persona mbi moshën 65 vjeç në Zvicër heq dorë nga trajtimet mjekësore për shkak të vështirësive financiare. Më së shumti, kjo ndodh me kujdesin dentar, i cili nuk mbulohet nga sigurimi bazë shëndetësor. Kjo përqindje ka mbetur e pandryshuar që nga viti 2017.

Megjithatë, studimi – i publikuar në revistën “European Journal of Public Health” dhe i realizuar nga Laboratori i Shëndetit Publik i Universitetit të Fribourgut, Shkolla Zvicerane e Shëndetit Publik dhe Haute Ecole de la Santé La Source – zbulon se 13% e personave mbi 65 vjeç heqin dorë edhe nga shërbime të tjera shëndetësore, të cilat në fakt mbulohen nga sigurimi bazë, si ilaçet, konsultat, analizat dhe trajtimet.

Pse ndodh kjo?

Sipas Carolina Urbina, koordinatore për Zvicrën frankofone në shërbimet e këshillimit social të Pro Senectute, arsyeja kryesore lidhet me barrën financiare në fillim të vitit:

“Në fillim të vitit, shumat e deduktueshme dhe bashkëpagesat janë të larta për personat që jetojnë me pensione të ulëta. Ata kanë të ardhura të mjaftueshme për të mos kërkuar ndihmë sociale, por jo aq sa të përballojnë shpenzime shtesë që rëndojnë buxhetin e tyre.”

Një fenomen i vazhdueshëm, por në përkeqësim

Edhe pse kjo situatë nuk është e re dhe ka mbetur pothuajse e njëjtë që nga viti 2017, studiuesit vërejnë një hendek në rritje: sa më i ulët të jetë niveli i të ardhurave, aq më i lartë është rreziku për të hequr dorë nga kujdesi shëndetësor. Ky lidhje është forcuar me kalimin e kohës.

Çfarë mund të bëhet?

Për personat me buxhet të kufizuar, ekzistojnë disa mundësi ndihme. Ata që përfitojnë nga mbështetjet shtesë mund të zgjedhin një deduktues më të ulët. Megjithatë, problemi lind për ata që ndodhen në kufirin e përfitimit.

Carolina Urbina rekomandon kontaktimin e shërbimeve sociale të Pro Senectute në kantonin përkatës:

“Konsultimi është falas. Ai ndihmon në gjetjen e zgjidhjeve dhe në përfitimin e ndihmave financiare.”

Më të prekurit: mosha 65–79 vjeç

Sipas studimit, personat e moshës 65 deri në 79 vjeç kanë më shumë gjasa të heqin dorë nga kujdesi shëndetësor sesa ata mbi 80 vjeç.

Një nga arsyet e mundshme, sipas Urbina-s, është se:

“Personat mbi 80 vjeç zakonisht janë tashmë në ndjekje të rregullt nga mjeku i familjes. Kjo shërben edhe si një mënyrë për të luftuar izolimin social.”

Ndërkohë, personat 65–79 vjeç shpesh ndihen ende të rinj dhe mendojnë se mund të presin para se të kërkojnë ndihmë mjekësore.

Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se shtyrja e trajtimit mund të çojë në përkeqësim të shëndetit dhe në situata edhe më të vështira në të ardhmen.

Abonimi i njohur zviceran për sportet dimërore, Magic Pass, po vazhdon të zgjerohet me ritme të shpejta, duke përfshirë tashmë rreth 100 qendra skijimi në të gjithë Zvicrën. Megjithatë, jo të gjitha stacionet po arrijnë të bëhen pjesë e kësaj skeme, pasi disa prej tyre refuzohen për arsye ekonomike dhe konkurruese.

I lançuar në vitin 2017 me vetëm 25 resorte në Zvicrën frankofone, Magic Pass synon të rigjallërojë industrinë e skijimit duke ofruar akses të pakufizuar me një çmim të përballueshëm. Suksesi ka qenë i madh: mbi 321 mijë abonime janë shitur për sezonin 2025–2026.

Megjithatë, disa qendra të njohura, sidomos ato me klientelë ndërkombëtare si Portes du Soleil, 4 Vallées, Crans-Montana dhe Zermatt, nuk janë pjesë e këtij sistemi.

Refuzime të përsëritura për disa stacione

Disa resorte më të vogla po përballen me refuzime të vazhdueshme. Stacioni Saas Grund, për shembull, është refuzuar katër herë, ndërsa edhe Grächen nuk arriti të pranohet këtë vit.

Sipas drejtuesve të Magic Pass, vendimet merren në mënyrë demokratike nga anëtarët dhe bazohen kryesisht në analiza ekonomike. Llogaritet nëse një stacion i ri do të sjellë klientë të rinj apo do të shpërndajë të ardhurat ekzistuese mes më shumë aktorëve.

Në rastin e Saas Grund, është vlerësuar se përfitimi nga klientët e rinj nuk kompenson humbjet e mundshme për stacionet ekzistuese.

Konkurrenca dhe tensionet lokale

Në rajonin e Saas-it, tensionet mes stacioneve fqinje, veçanërisht mes Saas Grund dhe Saas Fee, kanë shtuar polemikat. Ka pretendime se konkurrenca lokale mund të ndikojë në vendimet për pranimin në Magic Pass, edhe pse kjo mohohet nga drejtuesit e skemës.

Pak shanse për ata që mbeten jashtë

Sipas drejtuesve të Magic Pass, stacionet që ndodhen në zona ku rrjeti tashmë është i zhvilluar kanë shumë pak gjasa të pranohen, përveç nëse sjellin një numër të madh klientësh të rinj.

Qëllimi i Magic Pass mbetet ekonomik dhe jo social, theksojnë ata, duke nënvizuar se nuk mund të rrezikojnë të ardhurat e anëtarëve ekzistues për të shpëtuar stacione në vështirësi.

E ardhmja e pasigurt për disa resorte

Disa stacione, si Saas Grund, po shqyrtojnë alternativa për të mbijetuar jashtë këtij sistemi, duke u fokusuar në cilësi të lartë dhe çmime konkurruese.

Ndërkohë, për sezonin e ardhshëm, Magic Pass do të zgjerohet më tej dhe do të përfshijë edhe përfitime të reja, si udhëtime falas me transport publik për abonentët.