Faton Morina, 32 vjeç, turist nga Kosova, ishte në autobusin postar kur ndodhi tragjedia që la pas 6 viktima, përfshirë autorin e ngjarjes.

“U hodha jashtë menjëherë, pa këpucë,” tregon Morina për Blick, ende i tronditur nga përvoja. Ai ishte ulur përballë autorit Roger K. (†65), kur ky i fundit hodhi mbi vete benzinë dhe u vetëdogj.

“Kur ai u vetëdogj, fytyra e tij ishte e qetë, pa asnjë emocion,” shton Morina. Ngjarja ndodhi një javë më parë në Kerzers, Fribourg, dhe shkaktoi plagosjen e pesë pasagjerëve të tjerë, përfshirë edhe Morinën, i cili po trajtohet në Spitalin Universitar të Lozanës, transmeton albinfo.ch.

Në rrëfimin e tij, Morina përshkruan sekondat e tmerrit: “Pashë se ai ishte ngritur dhe ishte spërkatur me benzine nga një kanister që llogarita rreth 3 litra. U përpoqa t’i bëj thirrje: ‘Jo! Ndal!’ Por flaka përfshiu gjithçka shumë shpejt.”

Ai përshkruan përpjekjet për t’u shpëtuar: “Fillimisht u përpoqa të dal nga dera e mesme, por nuk hapej. Shumë shpejt u mbusha me tym dhe nuk po shihja më asgjë. U ndjeva i pafuqishëm.” Sidoqoftë, në një moment shpëtoi duke dalë jashtë në mënyrë të papritur, duke mbijetuar përmes flakëve dhe tymit.

Edhe pas një jave, kujtimet e tmerrshme e ndjekin Morinën. Ai kujton veçanërisht shikimin e shoferit, autorin dhe një pasagjere të re, Lara Baumgartner (†26), e cila humbi jetën.

Morina tregon: “Kjo ngjarje më ka bërë të kuptoj se çfarë ka vërtet rëndësi: familja dhe jeta ime. Dua t’i shijoj ato dhe të udhëtoj më shumë.”

Ai planifikon të shikojë një ndeshje të Real Madridit dhe të vizitojë përsëri Zvicrën, pavarësisht tmerrit që ka përjetuar.
Para se të ndahej me Blick, Morina dërgoi mesazhin e tij: “Dua t’i shpreh ngushëllimet e mia të sinqerta të gjithë viktimave dhe familjeve të tyre. Më vjen keq që nuk mund të ndihmoja askënd.”

Sindikatat zvicerane po kërkojnë që 1 Maji, Dita Ndërkombëtare e Punëtorëve, të shpallet një ditë pushimi kombëtare për të gjithë punonjësit. Lidhja e përbashkët sindikalë Travail Suisse propozon këtë masë për të garantuar barazi dhe qartësi ligjore.

Këshilltarja kombëtare e Partisë së Gjelbër, Léonore Porchet, nënkryetare e Travail Suisse, ka paraqitur një mocion për shpalljen e 1 Majit si ditë pushimi për të gjithë punonjësit në Zvicër. Por shoqata e punëdhënësve është kundër, duke argumentuar se kjo do të shkaktojë kosto të larta për ekonominë.

Aktualisht, 1 Maji është ditë pushimi në kantonet: Zyrih, Basel-Stadt, Basel-Landschaft, Jura, Neuchâtel, Schaffhausen, Thurgau dhe Ticino. Në disa kantone të tjera, punonjësit kanë të paktën pjesën e pasdites pushim. Në pjesën tjetër të vendit, është ditë pune normale.

Porchet thekson se trajtimi i pabarabartë i punonjësve në kantone të ndryshme shkel parimin e solidaritetit. 1 Maji është gjithashtu një ditë me rëndësi socio-politike, duke u shërbyer platformë për çështje si paga të drejta, kushte pune të sigurta dhe balanca punë-familje.

Nga ana e punëdhënësve, shtimi i një dite pushimi kombëtare mund të kushtojë rreth 2.5 deri 3.5 miliardë franga zvicerane në vit, për shkak të humbjes së kohës së punës.

Hapi tjetër është që Këshilli Federal të bëjë një rekomandim për mocionin e Porchet, ndërsa Këshilli Kombëtar do të vendosë për të. Nëse miratohet, çështja shkon në Këshillin e Shteteve, por pritet të ketë rezistencë në parlamentin e dominuar nga qendra-djathta.

Qeveria zvicerane po shqyrton një rritje të tatimit mbi vlerën e shtuar (TVSH) për të siguruar fonde shtesë për sigurimin e pensioneve dhe të mbijetuarve (AHV) si dhe për ushtrinë. Megjithatë, propozimi ka shkaktuar debat të gjerë në opinionin publik.

Sipas një ankete në komunitetin “dialog” të transmetuesit publik Swiss Radio and Television (SRF), 66% e 1,885 votuesve janë kundër rritjes së TVSH-së, ndërsa qindra komente shprehin shqetësime për ndikimin financiar te familjet.

Autoritetet federale vlerësojnë se një rritje prej 1.5 pikë përqindje e TVSH-së mund t’u kushtojë familjeve nga rreth 300 deri në 1,400 franga zvicerane në vit. Shumë qytetarë argumentojnë se kjo do të rëndonte veçanërisht shtresën e mesme, e cila sipas tyre po përballet tashmë me presione ekonomike në rritje.

Një pjesë e komentuesve sugjerojnë tatime më të targetuara në vend të rritjes së përgjithshme të TVSH-së, si për shembull taksa për mallra luksi, reklama, sheqer apo rrjete sociale.

Nga ana tjetër, disa qytetarë kërkojnë që para rritjes së taksave të bëhen shkurtime në shpenzimet publike në nivel federal, kantonal dhe komunal. Sipas tyre, kursime mund të realizohen në fusha si kultura, sporti apo organizimi i eventeve.

Megjithatë, disa komentues theksojnë se situata e sigurisë ndërkombëtare kërkon një ushtri më të përgatitur, duke argumentuar se financimi i saj është i domosdoshëm. Të tjerë paralajmërojnë se rritja e buxhetit nuk garanton automatikisht më shumë siguri, sidomos duke pasur parasysh vonesat dhe tejkalimet e kostove në projekte të mëdha të prokurimit ushtarak.

Debati për mënyrën e financimit të pensioneve dhe mbrojtjes pritet të vazhdojë në muajt në vijim, ndërsa autoritetet zvicerane përballen me presion për të gjetur një zgjidhje të pranueshme për publikun dhe ekonominë.

Shpenzimet për organizimin e një funerali në Zvicër mund të arrijnë shumë shpejt në disa mijëra franga. Përveç dhimbjes për humbjen e një personi të dashur, familjet përballen shpesh edhe me procedura të ndërlikuara organizative dhe kosto të larta, që e bëjnë periudhën e zisë edhe më të vështirë financiarisht.

Pas vdekjes së babait të saj, Isabelle Roch u detyrua të organizonte shpejt ceremoninë mortore. Vetëm fatura bazë nga shtëpia funerale arriti në 3.331 franga zvicerane. Në këtë shumë përfshiheshin arkivoli, transporti i trupit, përgatitja dhe veshja e të ndjerit, vendosja në arkivol si dhe disa tarifa administrative.

Megjithatë, përveç këtyre shërbimeve bazë që ofrohen nga shumica e kompanive funerale, familjet përballen edhe me shpenzime shtesë. Ceremonia mortore, lulet, pritja për të afërmit apo publikimi i njoftimit të vdekjes në media lokale mund ta rrisin ndjeshëm faturën përfundimtare.

Për të publikuar njoftimin e vdekjes së babait të saj në gazetën Tribune de Genève, Isabelle Roch pagoi 783 franga, një shpenzim që nuk e kishte parashikuar.

Çmime jo gjithmonë të qarta

Industria funerale përbën një treg të madh në Zvicër, ku çdo vit regjistrohen rreth 70.000 vdekje. Edhe pse që nga viti 2012 një rregullore federale detyron kompanitë funerale të shfaqin çmimet në ambientet e tyre, familjet shpesh e kanë të vështirë të parashikojnë koston totale të një funerali.

Adrien Borioli, drejtues i një kompanie funerale, ka vendosur të publikojë një vlerësim të çmimeve në faqen e tij të internetit, një praktikë ende e rrallë në këtë sektor. Sipas tij, mungesa e këtyre informacioneve nuk lidhet domosdoshmërisht me mungesë transparence.

“Organizimi i një funerali përfshin shumë detaje që ndikojnë në çmimin përfundimtar. Kur ofrohet mbështetje e plotë për familjen dhe kryhen të gjitha procedurat e nevojshme, fatura mesatare mund të arrijë rreth 6.000 franga”, shpjegoi ai në emisionin Basik të RTS.

Gjithnjë e më shumë planifikime paraprake

Në Zvicër, më shumë se 80% e qytetarëve zgjedhin kremacionin. Për banorët e disa qyteteve si Gjeneva, Lozana apo Sioni kjo procedurë është falas, ndërsa për personat që nuk janë rezidentë tarifat mund të jenë të konsiderueshme: rreth 680 franga në Gjenevë, 830 franga në Lozanë dhe 600 franga në Sion.

Pavarësisht nëse bëhet kremacion apo varrim, trupi duhet të vendoset në një arkivol. Me rreth 28.000 arkivole të prodhuara çdo vit, kompania Egli Sargproduktion konsiderohet lider në treg. Drejtori i saj, Andreas Egli, vëren se familjet po priren drejt zgjidhjeve më të thjeshta.

“Shpesh familjet zgjedhin një arkivol të thjeshtë dhe më pas përqendrohen në zgjedhjen e një urne më të bukur”, shpjegon ai.

Sipas ligjit, shpenzimet e funeralit mbulohen nga trashëgimtarët. Për të mos i lënë familjes këtë barrë financiare dhe organizative, gjithnjë e më shumë persona në Zvicër po zgjedhin të planifikojnë dhe financojnë funeralin e tyre paraprakisht, përmes kontratave të posaçme që lidhen gjatë kohës që janë ende gjallë.

Policia në kantonin e Neuchâtel-it po intensifikon përpjekjet për të luftuar mashtrimet telefonike me “policë të rremë”, të cilat po synojnë veçanërisht qytetarët e moshuar. Vetëm në vitin 2025, në të gjithë Zvicrën u vodhën rreth 5.6 milionë franga zvicerane përmes mashtrimeve të këtij lloji, ku autorët shtiren si policë ose bankierë.

Në kuadër të fushatës parandaluese, policia e Neuchâtel-it organizoi të hënën në mbrëmje një seancë informuese për rreth 300 të moshuar, ku u shpjegua mënyra se si veprojnë mashtruesit.

Si veprojnë mashtruesit

Ndryshe nga sa mund të mendohet, personat që shtiren si policë nuk përpiqen gjithmonë të maskohen. Ata mund të paraqiten me rroba të zakonshme, ndonjëherë edhe me tuta sportive, duke mbajtur një kartë identifikimi të rreme të policisë. Metoda kryesore e tyre është fitimi i besimit të viktimës.

Shpesh ata e fillojnë bisedën me pyetje të padëmshme si:

“Si jeni?”, “A keni fjetur mirë?”, për të krijuar një atmosferë besimi.

Manipulim psikologjik

Qëllimi i tyre është të mbajnë viktimën në telefon ndërsa një bashkëpunëtor shkon në shtëpinë e saj për të marrë para në dorë, karta bankare ose kodet PIN.

Këto mashtrime mbështeten pothuajse tërësisht në manipulim psikologjik, jo në dhunë. Viktimat janë kryesisht të moshuar, me një moshë mesatare rreth 85 vjeç.

Danielle, 87 vjeçe, pothuajse ra në grackë javën e kaluar. Ajo tregoi se mashtruesi i kishte kërkuar të kontrollonte kartat bankare dhe i kishte thënë se dy persona të rinj të arrestuar kishin emrin dhe adresën e saj.

“U përfshiva nga emocioni, edhe pse diçka më dukej e çuditshme”, tha ajo.

Ndërkohë, një tjetër i moshuar, Yvan, gjithashtu 87 vjeç, thotë se tashmë nuk i përgjigjet telefonit kur nuk e njeh numrin.

Mashtrues gjithnjë e më të sofistikuar

Sipas zëdhënësit të policisë së Neuchâtel-it, Georges-André Lozouet, mashtruesit po bëhen gjithnjë e më të aftë në kryerjen e krimeve të tyre.

“Qëllimi i tyre është të krijojnë një emocion aq të fortë tek viktima, sa ajo të mos ketë kohë të mendojë ose të kërkojë ndihmë,” shpjegoi ai. Shpesh ata japin një lajm tronditës që kërkon vendime të menjëhershme nga viktima.

Si mund të dallohen “policët e rremë”

Sipas Achille Ponzo, përgjegjës për parandalimin e kriminalitetit, gjuha që përdorin mashtruesit mund të jetë një tregues i rëndësishëm.

“Shpesh ata përdorin mënyra të të folurit që nuk janë tipike për rajonin tonë. Për shembull, thonë ‘departament’ në vend të ‘kanton’. Kjo duhet të ndezë një alarm, sepse këtu thuhet: ‘Jam nga policia e kantonit të Neuchâtel-it’,” shpjegon ai.

Policia këshillon që në rast dyshimi të mbyllet menjëherë telefoni dhe të kontaktohet policia.

Shkallë e lartë zbardhjeje të rasteve

Autoritetet theksojnë se lufta kundër këtyre mashtrimeve po jep rezultate. Sipas Lozouet, në rastet e raportuara në Neuchâtel është arritur të arrestohen 76% e personave që veprojnë si “korrierë”, pra ata që shkojnë të marrin paratë nga viktimat.

Megjithatë, organizatorët e këtyre rrjeteve kriminale janë më të vështirë për t’u kapur, pasi shpesh veprojnë nga jashtë vendit dhe rekrutojnë korrierë përmes internetit.

Fenomen më i përhapur në Zvicrën frankofone

Sipas policisë, këto rrjete kanë lidhje kryesisht me Francën dhe fenomeni është më i përhapur në rajonet frankofone të Zvicrës, ndërsa Zvicra gjermanofolëse është më pak e prekur.

Autoritetet e Neuchâtel-it janë duke zhvilluar hetime ndërkombëtare me Francën dhe po bashkëpunojnë gjithashtu me kantonet e tjera frankofone, pasi disa raste përfshijnë të njëjtët autorë në disa kantone.