Industria mediatike zvicerane ka prezantuar kodin e saj të parë të përbashkët të sjelljes për përdorimin e inteligjencës artificiale (AI). Ky kod përcakton rregulla të qarta për mënyrën se si mediat duhet ta përdorin AI-në dhe synon të rrisë transparencën ndaj publikut.

Sot në mëngjes u bë e ditur se AI tashmë mund të imitojë zëra, të shkruajë artikuj dhe të gjenerojë imazhe. Kjo paraqet sfida të reja për konsumatorët e mediave, të cilët duhet të dinë më mirë kur dhe si përdoret inteligjenca artificiale në përmbajtje, transmeton albinfo.ch.

Në këtë kontekst, të enjten industria mediatike zvicerane prezantoi një kod të përbashkët sjelljeje për AI-në. Ky dokument vendos rregulla për përdorimin e teknologjisë dhe ka për qëllim forcimin e transparencës.

“Besimi është pasuria më e vlefshme e mediave,” thekson Pia Guggenbühl, drejtoreshë e Shoqatës së Botuesve të Mediave Zvicerane. Sipas saj, inteligjenca artificiale ofron shumë mundësi, por besimi i publikut mbetet thelbësor.

Rregulla të përbashkëta për përdorimin e AI

Shumë media, shoqata dhe shtëpi botuese në Zvicër kanë bashkuar forcat për të krijuar rregulla të përbashkëta. Thelbi i kodit është detyrimi për transparencë: mediat duhet të tregojnë qartë kur dhe si përdorin inteligjencën artificiale.

Gjithashtu, duhet të bëhet e qartë kur një përmbajtje është gjeneruar plotësisht nga sisteme AI. Sipas Guggenbühl, punonjësit që përdorin këto sisteme ose përpunojnë rezultatet e tyre trajnohen në mënyrë të plotë.

Mekanizëm raportimi për shkeljet

Nëse konsumatorët vërejnë shkelje të kodit të AI-së, ata do të mund t’i raportojnë ato. Për këtë qëllim, të gjitha mediat duhet të krijojnë njësi të brendshme raportimi.

Gjithashtu, planifikohet krijimi i një zyre të pavarur ombudsmani për raste më serioze ose të pazgjidhura. Megjithatë, kjo zyrë nuk do të ketë kompetencë për të vendosur sanksione, gjë që ngre pyetje mbi efektivitetin e saj.

Pia Guggenbühl thekson se qëllimi i kodit nuk është ndëshkimi, por vetërregullimi. Sipas saj, publikimi i shkeljeve nga ombudsmani do të ketë gjithsesi efekt paralajmërues.

Industria nuk dëshiron të presë

Në hartimin e këtij kodi, industria mediatike është bazuar kryesisht në Konventën Evropiane për inteligjencën artificiale, të cilën edhe Këshilli Federal Zviceran synon ta ratifikojë së shpejti.

“Industria nuk dëshiron të presë, por po ecën përpara,” thotë Guggenbühl. Ajo shton se kodi nuk është një dokument i mbyllur, por mund të ndryshohet dhe përditësohet në të ardhmen, pasi zhvillimi i AI-së është shumë i shpejtë dhe kushtet për media ndryshojnë vazhdimisht.

Kodi përfshin katër parime bazë dhe një detyrim të qartë për etiketimin e përmbajtjes së krijuar nga AI.

Një raport i publikuar të martën ka zbuluar shkelje serioze në klinikën e kardiologjisë të Spitalit Universitar të Cyrihut (USZ). Rasti lidhet me ngjarje që kanë ndodhur gjatë kohës kur klinikën e drejtonte ish-drejtori Francesco Maisano, ndaj të cilit rëndojnë akuza serioze.

Pas këtij skandali, shtrohet pyetja nëse përgjegjësia që mbajnë drejtuesit e spitaleve është bërë tepër e madhe dhe e vështirë për t’u menaxhuar në mënyrë të shëndetshme. Kështu e vlerëson Prof. Karl-Olof Lövblad, president i Shoqatës Zvicerane të Mjekëve të Lartë Spitalorë, transmeton albinfo.ch.

“Përgjegjësi shumë e gjerë për drejtorët e klinikave”

Sipas Prof. Lövblad, detyrat e një drejtori klinike janë shumë të gjera:

“Udhëheqësi i klinikës është përgjegjës për mësimdhënien, kërkimin shkencor, shërbimet dhe administratën. Sidomos pjesa administrative është zgjeruar shumë me kalimin e kohës. Kjo do të thotë se drejtuesit kanë përgjegjësi në shumë fusha njëkohësisht. Shpesh ata specializohen me kohë në një drejtim dhe delegojnë detyra.”

Sa ndikim kanë realisht drejtorët?

Sipas tij, këta drejtues kanë hapësirë të konsiderueshme veprimi:

“Ka një liri krijuese të madhe. Nëse e bëjnë mirë punën e tyre, mund t’u japin stafit frymëzim dhe drejtim. Por duhet gjithashtu të jenë në gjendje të delegojnë.”

A është përgjegjësia shumë e madhe?

Lövblad pranon se situata është komplekse:

“Përgjegjësia është rritur ndjeshëm. Mund të jetë e dobishme që ajo të ndahet mes disa personave. Por duhet të kemi kujdes që kjo të mos krijojë konflikte të brendshme pushteti. Përndryshe, thjesht zëvendësojmë një problem me një tjetër.”

A po rekrutohen drejtuesit sipas kritereve të duhura?

Ai thekson se spitalet duhet të zgjedhin profilet që u nevojiten, por edhe të vendosin standarde të qarta:

“Drejtuesit duhet të kenë kompetenca edhe në administrim. Ne gjithmonë kemi rekomanduar që ata të ndjekin kurse menaxhimi.”

Sipas tij, në të kaluarën shumë mjekë janë promovuar shpejt në pozita drejtuese, pa përgatitje të mjaftueshme menaxheriale, gjë që ndonjëherë ka sjellë probleme.

“Aftësitë drejtuese shpesh nënvlerësohen”

Lövblad thekson gjithashtu rëndësinë e aftësive ndërpersonale:

“Po, ato nënvlerësohen nga të gjithë. Nga drejtuesit pritet të jenë liderë, mësimdhënës, studiues, administratorë dhe njëkohësisht shumë të aftë në komunikim. Kjo është një kërkesë shumë e madhe. Disa njerëz i përmbushin këto role, por këta mund edhe të trajnohen – megjithëse kërkon kohë.”

Qendrat e të dhënave po zgjerohen me shpejtësi në Zvicër, duke u bërë gjithnjë e më të mëdha, më të shumta dhe më kërkuese për energji. Ky zhvillim po ngre pyetje të rëndësishme për ndikimin e tyre në mjedis, por edhe për përfitimet ekonomike që mund të sjellin, transmeton albinfo.ch.

Aktualisht, Zvicra ka rreth 120 qendra të të dhënave në territorin e saj. Një nga më të rejat, që po ndërtohet në Volketswil (kantoni i Cyrihut), pritet të konsumojë rreth 100 megavat energji në vit — katër herë më shumë se një qytet mesatar zviceran. Që nga viti 2019, konsumi i tyre i energjisë elektrike është rritur me 20%, duke arritur një nivel të krahasueshëm me rreth një të katërtën e prodhimit të centralit bërthamor të Gösgenit.

Sipas një raporti të porositur nga Zyra Federale e Energjisë (OFEN), me rritjen e inteligjencës artificiale gjeneruese, konsumi i këtyre infrastrukturave mund të trefishohet deri në vitin 2030. Nëse ky trend vazhdon, qendrat e të dhënave mund të arrijnë të konsumojnë deri në 15% të energjisë elektrike të vendit.

Efiçenca energjetike dhe debatet politike

Situata ka nxitur debat edhe në nivel politik, sidomos për shkak se operatorët e këtyre qendrave përfitojnë lehtësira tatimore dhe tarifa të reduktuara të energjisë elektrike, si pjesë e politikave për tranzicionin energjetik.

Megjithatë, ekspertët theksojnë se potenciali për kursim energjie është i madh: më shumë se një e treta e konsumit aktual mund të reduktohet me teknologjitë ekzistuese. Sipas disa analistëve, kjo nënkupton se nuk ka rrezik të menjëhershëm për furnizimin energjetik të vendit.

Profesori i EPFL-së, Rachid Guerraoui, thekson se zhvillimi teknologjik historikisht ka sjellë rritje të efikasitetit dhe ulje të konsumit të burimeve për njësi pune. Sipas tij, Zvicra mund të përfitojë ndjeshëm nga ky sektor, nëse investon në kërkim dhe zgjidhje më efikase energjetike.

Ai madje sugjeron se vendi mund të shndërrohet në një qendër dixhitale evropiane, duke tërhequr dhe menaxhuar të dhëna nga e gjithë bota — ngjashëm me rolin e tij si qendër financiare sot.

Kritika ndaj lehtësive tatimore

Megjithatë, jo të gjithë e shohin pozitivisht këtë zhvillim. Aktivistët mjedisorë dhe disa politikanë kritikojnë faktin që qendrat e të dhënave përfitojnë nga përjashtimi i “tarifës së rrjetit”, një taksë që përdoret për financimin e tranzicionit energjetik.

Sipas kritikëve, këto lehtësira nuk janë të justifikuara, pasi kompanitë që operojnë qendrat e të dhënave kanë kapacitet financiar për të paguar tarifat standarde.

Nga ana tjetër, autoritetet federale e mbrojnë këtë politikë, duke theksuar se përfitimi nga lehtësitë jepet vetëm nëse operatorët angazhohen në masa për efiçencë energjetike. Gjithashtu, Konfederata ka njoftuar se do të monitorojë më nga afër konsumin e këtyre qendrave.

Industria globale e aviacionit po përballet me një valë të re sfidash për shkak të rritjes së ndjeshme të çmimit të karburantit për avionë, duke detyruar kompanitë ajrore të rrisin tarifat, të shkurtojnë shërbimet dhe të reduktojnë kapacitetet e fluturimeve.

Sipas të dhënave zyrtare të Departamentit Amerikan të Transportit, çmimi i një galoni karburanti për avionë arriti në 3.13 dollarë gjatë muajit mars, një rritje prej 31 për qind krahasuar me muajin shkurt.

Kjo ka sjellë një rritje të konsiderueshme të kostove operative për kompanitë ajrore. Vetëm në SHBA, shpenzimet për karburant të aviacionit arritën në mbi 5 miliardë dollarë në mars 2026, nga 3.88 miliardë dollarë në të njëjtën periudhë të vitit të kaluar. Ndërkohë, kompanitë evropiane paralajmërojnë se po përballen me sfidën më të madhe që nga pandemia Covid-19.

Bileta më të shtrenjta dhe tarifa shtesë

Për shkak se karburanti përbën rreth një të katërtën e shpenzimeve të sektorit, shumë kompani kanë nisur të aplikojnë tarifa shtesë për pasagjerët, transmeton albinfo.ch.

Kompani si Air France dhe disa linja amerikane kanë filluar të rrisin çmimet e biletave, ndërsa të tjera po vendosin tarifa shtesë për bagazhet. Megjithatë, kompani si Swiss ende nuk kanë marrë vendim për masa të tilla.

Federata Franceze e Aviacionit deklaroi se rritjet e çmimeve do të jenë “shumë të moderuara”, pasi kompanitë synojnë të ruajnë një sezon veror të suksesshëm dhe shmangien e humbjes së pasagjerëve.

Reduktim fluturimesh dhe avionësh më të vegjël

Një tjetër strategji për uljen e kostove është reduktimi i fluturimeve dhe përdorimi i avionëve me kapacitet më të vogël.

Sipas kompanisë analitike Cirium, linjat ajrore kanë hequr mbi 9 milionë vende nga oraret verore të fluturimeve për periudhën qershor-shtator. Vetëm gjatë muajit maj janë reduktuar rreth 2 milionë vende.

Kompani si Lufthansa, Turkish Airlines, Air China, United Airlines dhe American Airlines kanë anuluar disa fluturime lidhëse ose kanë zëvendësuar avionët me modele më të vogla.

Swiss zhvendos fokusin drejt Azisë

Kompania zvicerane Swiss deklaroi se është përshtatur shpejt me bllokimet e trafikut ajror në Lindjen e Mesme, duke rritur fitimet në tremujorin e parë të vitit.

Për shkak të pezullimit të shumicës së fluturimeve drejt Dubait, kompania ridrejtoi një avion të liruar drejt New Delhit. Drejtori ekzekutiv i Swiss, Jens Fehlinger, tha se kërkesa e lartë për fluturime drejt Azisë po krijon mundësi të reja për kompaninë.

Megjithatë, Swiss mbetet e kujdesshme për muajt në vijim, duke e konsideruar këtë strategji si të përkohshme, por me potencial zgjerimi në Indi dhe tregje të tjera aziatike.

Shërbime më të kufizuara në bord

Përveç reduktimit të fluturimeve, disa kompani po shkurtojnë edhe shërbimet për pasagjerët.

Delta Airlines njoftoi se nga 19 maji do të eliminojë shërbimin e pijeve dhe ushqimeve në fluturimet e shkurtra, një vendim që ka shkaktuar reagime të shumta në rrjetet sociale. Politika e “shërbimit zero” tashmë zbatohet edhe nga kompani të tjera si United Airlines.

Frikë për mungesë karburanti në Evropë

Ekspertët paralajmërojnë se tensionet në Lindjen e Mesme dhe bllokimi i Ngushticës së Hormuzit mund të krijojnë probleme serioze në furnizimin me karburant.

Sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, Evropa kishte në mesin e muajit prill rezerva karburanti vetëm për gjashtë javë.

Eksperti financiar John Plassard paralajmëroi se periudha më kritike pritet të jetë nga fundi i majit deri në mesin e qershorit, kur shumica e ngarkesave të nisura para bllokadës së Hormuzit do të kenë mbërritur tashmë në Evropë.

Ai shtoi se edhe në rast të një marrëveshjeje të menjëhershme mes Uashingtonit dhe Teheranit, rikthimi në normalitet nuk do të jetë i shpejtë për shkak të problemeve me sigurimet detare, rrugët tregtare dhe kapacitetet e rafinimit.

Zvicra me rezerva më të ulëta se parashikimet

Autoritetet zvicerane kanë konfirmuar se rezervat aktuale të karburantit janë më të ulëta se nivelet e kërkuara. Aktualisht, Zvicra ka rezerva për 72 ditë furnizim, në vend të 90 ditëve të parashikuara.

Ndërkohë, Australia ka njoftuar krijimin e një rezerve strategjike prej një miliard litrash karburant për t’u mbrojtur nga krizat energjetike në të ardhmen.

Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ) ka dënuar Zvicrën për shkelje të lirisë së tubimit dhe protestës gjatë manifestimeve të Ditës Ndërkombëtare të Gruas në Gjenevë, në mars të vitit 2019. Organizatorja e protestës ishte dënuar nga autoritetet zvicerane për masa të pamjaftueshme sigurie.

Në vendimin e publikuar të enjten, gjyqtarët në Strasburg vlerësuan se fakti që një organizatore “është tejkaluar nga barra e organizimit të protestës” nuk përbën në vetvete një veprim të dënueshëm.

Sipas GJEDNJ-së, gjatë protestës nuk kishte pasur rrezik serioz apo trazira të mëdha, ndërsa organizatorja nuk kishte kryer asnjë shkelje personale. Gjykata konsideroi se gjoba prej 200 frangash zvicerane, edhe pse modeste, ishte disproporcionale me synimin për mbrojtjen e rendit publik, siç kishin argumentuar autoritetet zvicerane, transmeton albinfo.ch.

Gjykata theksoi gjithashtu se organizatorja nuk mund të mbahet përgjegjëse për veprimet e personave të tjerë pjesëmarrës në protestë. Po ashtu, gjyqtarët kritikuan faktin se ajo ishte dënuar vetëm mbi bazën e raportit policor, ndërsa kërkesa e saj për të thirrur dëshmitarë në mbrojtje ishte refuzuar.

“Ndërhyrje e panevojshme në një shoqëri demokratike”

Shtatë gjyqtarët e Gjykatës Evropiane arritën në përfundimin se autoritetet zvicerane kishin ndërhyrë në ushtrimin e të drejtës për tubim paqësor, të garantuar nga neni 11 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, transmeton albinfo.ch.

Protesta e natës, e organizuar me rastin e Ditës Ndërkombëtare të Gruas, ishte autorizuar paraprakisht nga autoritetet. Megjithatë, organizatorja ishte paralajmëruar se do të mbahej personalisht përgjegjëse nëse nuk respektoheshin kushtet e lejes.

Sipas policisë, në protestë kishin marrë pjesë rreth një mijë persona dhe ishin regjistruar disa incidente, përfshirë grafite në vitrinat e dyqaneve dhe përdorimin e mjeteve piroteknike. Gjykatat në Gjenevë e kishin fajësuar organizatoren për dështimin e ekipit të sigurisë dhe për tentativën për të ndryshuar itinerarin e protestës.

Nga ana tjetër, organizatorja kishte deklaruar se ishte përdorur vetëm një mjet i vogël piroteknik dhe se policia nuk kishte kryer asnjë arrestim gjatë demonstratës. Ajo kishte kërkuar pa sukses dëgjimin e dëshmitarëve, përfshirë anëtarët e ekipit të saj të sigurisë.

Dënimi ishte konfirmuar edhe nga Gjykata Federale

Një gjykatë në Gjenevë e kishte dënuar organizatoren në vitin 2020 për mosrespektim të kushteve të përcaktuara për organizimin e protestës, sipas ligjit kantonal për demonstratat.

Vendimi ishte konfirmuar më pas nga Gjykata Kantonalе dhe nga Gjykata Federale e Zvicrës, e cila kishte argumentuar se organizatorja nuk kishte përmbushur detyrimin ligjor për bashkëpunim me policinë.

Megjithatë, me vendimin e fundit, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut vlerësoi se autoritetet zvicerane kishin shkelur të drejtën themelore për protestë paqësore

Reforma e re evropiane për sigurimin e papunësisë së punëtorëve ndërkufitarë mund të ketë kosto të lartë për Zvicrën. Sipas vlerësimeve të Sekretariatit Shtetëror për Çështje Ekonomike (SECO), shpenzimet shtesë mund të arrijnë nga 600 deri në 900 milionë franga zvicerane.

Bashkimi Evropian synon të ndryshojë rregullat për pagesën e përfitimeve të papunësisë për punëtorët ndërkufitarë. Sipas propozimit të ri, përgjegjësia për pagesën e kompensimeve nuk do t’i takojë më vendit të banimit të punëtorit, por shtetit ku ai ka qenë i punësuar për herë të fundit para se të mbetej pa punë, transmeton albinfo.ch.

SECO publikoi këto të dhëna të enjten, ndërsa ato u raportuan fillimisht nga gazeta zvicerane NZZ. Institucioni theksoi se vlerësimet mbeten të pasigurta, pasi Zvicra disponon të dhëna të kufizuara për numrin e punëtorëve ndërkufitarë të papunë. Një përllogaritje më e saktë pritet vetëm pasi të publikohet versioni përfundimtar i rregullores së re të BE-së.

Sipas të dhënave, në vitin 2024 rreth 25 mijë punëtorë ndërkufitarë në Francë mbetën të papunë pasi kishin punuar më parë në Zvicër.

Nevojitet edhe miratimi i Zvicrës

Që rregullorja të hyjë në fuqi, ajo duhet të miratohet ende nga Këshilli i Shteteve Anëtare dhe Parlamenti Evropian në Bruksel.

Rregullorja lidhet me marrëveshjen për lëvizjen e lirë të personave mes Zvicrës dhe Bashkimit Evropian, prandaj ndryshimet prekin drejtpërdrejt edhe Zvicrën.

SECO bëri të ditur se, edhe nëse rregullorja miratohet nga institucionet evropiane, zbatimi i saj do të kërkojë “miratimin e shprehur të Zvicrës”.

Sistemi aktual favorizon Zvicrën

Aktualisht, Zvicra si vend punësimi rimburson shtetet e banimit të punëtorëve ndërkufitarë për përfitimet e papunësisë që ato paguajnë. Vitin e kaluar, Zvicra u ka kthyer Francës, Gjermanisë, Austrisë dhe Italisë rreth 283.3 milionë franga.

Nga ana tjetër, kontributet që punëtorët ndërkufitarë paguajnë në fondin zviceran të sigurimit të papunësisë gjenerojnë afërsisht 300 milionë franga të ardhura në vit. Kjo do të thotë se aktualisht Zvicra regjistron një suficit prej rreth 300 milionë frangash çdo vit.

Megjithatë, nëse reforma e propozuar hyn në fuqi, situata financiare mund të përmbyset. Sipas vlerësimeve, Zvicra mund të përballet me një deficit vjetor nga 300 deri në 600 milionë franga.

Rritje e barrës administrative

Ndryshimi i rregullores pritet të sjellë edhe pasoja administrative për autoritetet zvicerane. Në rast se Zvicra do të mbulojë pagesat e papunësisë, ajo do të jetë përgjegjëse edhe për monitorimin dhe mbështetjen e të papunëve.

“Do të na duhet të angazhojmë staf shtesë në Zyrat Rajonale të Punësimit për të ndjekur rastet e të papunëve dhe për t’i mbështetur ata. Kjo do të rrisë ndjeshëm ngarkesën e punës”, deklaroi Jérôme Cosandey, drejtues i sektorit të punës në SECO, për RTS.

Lufta në Iran dhe bllokimi i mundshëm i Ngushticës së Hormuzit mund të rrezikojnë sigurinë e furnizimit me energji elektrike në Zvicër gjatë dimrit të ardhshëm. Paralajmërimi u bë të enjten nga Komisioni Federal i Energjisë Elektrike (ElCom), i cili theksoi se një marrëveshje energjetike me Bashkimin Evropian është “me rëndësi të madhe”.

Presidenti i ElCom, Werner Luginbühl, deklaroi se pa një marrëveshje energjetike me BE-në, Zvicra do të përballet me një ulje të ndjeshme të importeve të energjisë.
“Një reduktim i tillë është shumë problematik”, tha ai, duke kujtuar ndërprerjen masive të energjisë që goditi Spanjën dhe Portugalinë në vitin 2025, si dhe varësinë e lartë të Zvicrës nga importet gjatë dimrit të kaluar, transmeton albinfo.ch.

Furnizimi me gaz mbetet shqetësim
Sipas ElCom, centralet me gaz luajnë rol kyç në garantimin e sigurisë energjetike në Evropë. Megjithatë, rezervat e gazit në kontinent aktualisht janë relativisht të ulëta, ndërsa lufta në Iran krijon pasiguri për mundësinë e rimbushjes së tyre deri në fillim të dimrit.

Pavarësisht kësaj, çmimet aktuale në treg janë dukshëm më të ulëta krahasuar me krizën energjetike të viteve 2021–2022. ElCom e lidh këtë me dy faktorë kryesorë: rritjen e kapaciteteve të terminaleve të gazit natyror të lëngshëm (LNG) në Evropë dhe funksionimin në nivel të lartë të centraleve bërthamore franceze.

Rreziku ende ekziston

Megjithatë, ElCom paralajmëron se rreziku për furnizimin me energji mbetet i pranishëm nëse mbyllja e Ngushticës së Hormuzit vazhdon për një periudhë më të gjatë, nëse rezervat evropiane të gazit nuk plotësohen mjaftueshëm ose nëse dimri rezulton jashtëzakonisht i ftohtë.

Katari përfaqëson rreth një të pestën e tregtisë globale të LNG-së dhe, sipas ekspertëve, infrastruktura energjetike në rajon mund të dëmtohet nga konflikti.
Drejtori i sekretariatit teknik të ElCom, Urs Meister, paralajmëroi se lufta tashmë po ndikon në çmimet e gazit, të cilat mund të dyfishohen përkohësisht.

“Megjithatë, çmimet e larta nuk nënkuptojnë domosdoshmërisht mungesë furnizimi. Furnizuesit janë përgjithësisht të përgatitur mirë”, tha ai, duke shtuar se shumica e energjisë së nevojshme për dimrin e ardhshëm tashmë është blerë, ndaj rreziku për konsumatorët mbetet i ulët.

Zvicra importoi energji gjatë gjithë dimrit

Dimrin e kaluar, Zvicra u detyrua të importonte energji elektrike për të kompensuar ndalimin e përkohshëm të centralit bërthamor të Gösgenit.
Sipas Werner Luginbühl, importet arritën në 6.8 TWh, që përbën rreth një të pestën e konsumit kombëtar gjatë dimrit.

“Ajo që ishte e pazakontë është fakti se Zvicra mbeti importuese neto e energjisë gjatë gjithë periudhës nga tetori deri në mars”, deklaroi ai.

Energjia e importuar, kryesisht nga Franca, luajti rol të rëndësishëm në garantimin e furnizimit pa pengesa teknike apo rregullatore.

Një aksident i ndodhur në autostradën A9 në Zvicër ka rikthyer në qendër të debatit çështjen e imunitetit diplomatik dhe kufijtë e tij ligjorë. Rasti përfshin një automjet diplomatik, drejtuesi i të cilit u lirua nga përgjegjësia penale falë imunitetit diplomatik.

Danielle Werthmueller, shefe e Seksionit për Çështje Ligjore dhe Protokollare në Misionin Zviceran pranë Kombeve të Bashkuara në Gjenevë, shpjegoi për emisionin “On en parle” se imuniteti diplomatik është një mbrojtje ndërkombëtare që u mundëson diplomatëve të kryejnë detyrat e tyre pa presion nga autoritetet vendase.

“Kjo mbrojtje bazohet në Konventën e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike të vitit 1961, të ratifikuar edhe nga Zvicra dhe e zbatueshme në mbarë botën”, tha ajo.

A mund të ndiqen penalisht diplomatët?

Sipas Werthmueller, përgjigjja është “po dhe jo”.

“Imuniteti u jep diplomatëve mbrojtje, por ai mund të hiqet. Konventa e Vjenës përcakton qartë se diplomatët duhet të respektojnë ligjet e shtetit ku qëndrojnë”, theksoi ajo, transmeton albinfo.ch.

Rasti i aksidentit në autostradë

Në prill të vitit 2025, një BMW me targa diplomatike u përfshi në një aksident me një motoçiklist në autostradën A9. Sipas raportimeve, drejtuesi i BMW-së ndryshoi papritur korsinë për të shmangur ngadalësimin e trafikut dhe goditi motoçiklistin, i cili mbeti i paaftë për punë për tre muaj.

Edhe pse viktima ngriti kallëzim penal, Prokuroria Publike e kantonit Vaud e pushoi çështjen duke u mbështetur në imunitetin diplomatik të shoferit.

Megjithatë, Dhoma e Apelit Penal ka kërkuar rihapjen e hetimeve, duke argumentuar se nuk është verifikuar mjaftueshëm nëse personi në fjalë ishte ambasador apo vetëm një atashe pranë një misioni të huaj në OKB, status që mund të mos mbulohet nga imuniteti diplomatik.

Imuniteti nuk lidhet me makinën

Werthmueller sqaroi se automjeti diplomatik nuk i jep automatikisht imunitet kujtdo që e drejton atë.

“Në parim, një automjet diplomatik mund të drejtohet vetëm nga diplomati pronar ose anëtarët e familjes së tij. Nëse automjeti drejtohet nga një person tjetër, gjithçka varet nga statusi i tij. Nuk është makina që jep imunitetin, por personi”, u shpreh ajo.

Kush mund ta heqë imunitetin?

Sipas autoriteteve zvicerane, vetëm shteti që përfaqëson diplomati ka të drejtë të heqë imunitetin e tij.

“Zvicra nuk mund ta heqë vetë imunitetin diplomatik. Policia mund të ndalojë një automjet me targa ‘CD’, por nuk mund të përdorë forcë ndaj diplomatëve, si për shembull t’i nxjerrë me forcë nga makina apo t’i arrestojë. Gjithashtu, ata nuk mund të merren në pyetje pa pëlqimin e tyre”, përfundoi Werthmueller.

Mbikëqyrësi i tregjeve financiare të Monakos ka gjobitur UBS me 6 milionë euro për “shkelje të shumta serioze” në kontrollet e pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit.

“Numri dhe përsëritja e këtyre mangësive tregojnë një dështim të përgjithshëm në sistemin e përputhshmërisë dhe kontrollit të brendshëm të institucionit”, thuhet në vendimin e publikuar në faqen e internetit të Autoritetit të Sigurisë Financiare të Monakos (AMSF) dhe të raportuar nga mediat Gotham City dhe Inside Paradeplatz.

Duke shqyrtuar një periudhë nga viti 2018 deri në vitin 2023, AMSF vuri re vonesa në transmetimin e raporteve të transaksioneve të dyshimta dhe në përgatitjen e vlerësimit të saj global të rrezikut.

UBS gjithashtu nuk ishte në gjendje të përmbushte kërkesën e saj ligjore për të verifikuar identitetin, të ardhurat dhe përfituesit e klientëve të saj. Kjo ishte “pavarësisht rrezikut të brendshëm të paraqitur nga baza e saj e klientëve, më shumë se gjysma e të cilave klasifikohet si rrezik i mesëm deri në shumë të lartë”.

Dega e UBS në Monako dështoi të identifikonte dhe verifikonte identitetin e zinxhirëve të pronësisë dhe kontrollit të klientëve të saj me struktura komplekse (më shumë se tre nivele pronësie midis mbajtësit të llogarisë dhe pronarit përfitues).

As nuk vërtetoi të kaluarën e klientëve të saj me rrezik të lartë, siç janë personat e ekspozuar politikisht (PEP), ose nuk kontrolloi konsistencën e transaksioneve të caktuara, thekson AMSF, transmeton albinfo.ch.

Transferta të pajustifikuara

Në vendimin prej 77 faqesh, disa “alarme transaksionale” citohen si ilustrim, duke përfshirë dy transferta dalëse prej 400,000 dollarësh secila në llogaritë personale të një klienti në Liban dhe Arabinë Saudite, për të cilat analiza u kufizua në natyrën e supozuar të përsëritur të transaksioneve, pa ndonjë dokumentacion të saktë të qëllimit të tyre.

Ose një transfer dalës prej 500,000 € në një kompani bizhuterish në pronësi të një klienti, i cili u justifikua në bazë të një fature prej vetëm 73,000 €.

E kontaktuar nga AWP, banka më e madhe e Zvicrës “merr shënim sanksionin administrativ” dhe aktualisht po shqyrton këtë vendim, duke përsëritur se është “e përkushtuar për t’u përmbajtur standardeve më të larta rregullatore dhe mbetet e fokusuar në shërbimin e klientëve të saj”.

Përveç gjobës financiare “në përpjesëtim me të ardhurat neto mesatare bankare të tre viteve të fundit financiare” të degës, që arrin në rreth 132.2 milionë euro, AMSF ka vendosur ta publikojë vendimin në faqen e saj të internetit në formë të emërtuar për një periudhë prej pesë vitesh.

Ky vendim, i njoftuar në fund të prillit, mund të apelohet brenda dy muajsh.

Në Château-d’Œex, disa metra në këmbë tani janë të mjaftueshme për të arritur në një ndalesë për autostop. Në fshatin Vaud, stolat e pajisura posaçërisht u lejojnë banorëve të sinjalizojnë destinacionin e tyre falë një shenje, pa pasur nevojë të shtrijnë gishtin e madh në anë të rrugës.

Kjo praktikë i sjell kujtime Martine Monnet, 72 vjeç, një përdoruese e pajisjes. “Ne jemi nga një brez ku kur ishim të rinj bënim autostop! Pra, për ne, është plotësisht normale. Tani, as nuk kemi nevojë të ngremë gishtat e mëdhenj”, u shpreh ajo për RTS.

Pajisja, e pajisur me një bllok rrëshqitës “hir-stop”, nuk funksionon gjithmonë menjëherë. Megjithatë, pas disa refuzimeve, pritja përfundon duke dhënë fryte. Dhjetë minuta më vonë, një shofer më në fund ndalet për ta çuar Martine në stacion.

Krijoni lidhje shoqërore

Koncepti i këtyre stolave ​​lindi dy vjet më parë. E nisur nga të moshuarit, iniciativa tani po fiton vrull. Tre stola të rinj sapo janë instaluar në qytetin Haut-Intyamon të Fribourg-ut. Çdo instalim kushton maksimumi 1000 franga.

Për Yves Baechler, menaxher i projektit të lëvizshmërisë në Parc naturel regional Gruyère Pays-d’Enhaut, çështjet shkojnë përtej çështjes së transportit.

“Sfida për të moshuarit është lëvizshmëria, por edhe ruajtja e lidhjeve shoqërore. Të kesh shoferë pak më të rinj krijon edhe shkëmbime të tjera”, shpjegon ai, transmeton albinfo.ch.

Ai deklaroi se sfida e tretë është gjithashtu dekarbonizimi i udhëtimit duke promovuar përdorimin e përbashkët të makinave.

Autoritete lokale të sigurta

Parc naturel regional Gruyère Pays-d’Enhaut koordinon projektin me komunat pjesëmarrëse. Në terren, autoritetet lokale janë të sigurta për të ardhmen e skemës.

“Mendoj se do të shkojë mjaft mirë. Sepse pas saj qëndron gjithë kjo shoqëri, kontakti me të tjerët, për të ofruar një shërbim. Dhe pastaj, këto janë vlera mjaft të rrënjosura mirë në rajonin tonë”, gëzohet Corine Sigrist, zëvendës sindikatë e Haut-Intyamon (FR).

Fshatra të tjera në rajon tashmë po e shqyrtojnë miratimin e këtij koncepti.

Zvicra dhe Lihtenshtajni po nisin një fushatë të re kundër varësisë nga bixhozi. Ndërsa afrohen kampionatet botërore të hokejit dhe futbollit, kjo fushatë synon në veçanti të rrisë ndërgjegjësimin tek të rinjtë rreth rreziqeve dhe ndihmës në dispozicion.

Shumë pak njerëz të prekur nga varësia nga bixhozi po kërkojnë ndihmë; prandaj nis fushata “Game-Changer”, njoftuan të enjten kantonet dhe Principata e Lihtenshtajnit. Kjo varësi shpesh kalon pa u vënë re për një kohë të gjatë.

Sipas Anketës së Shëndetit Zviceran të vitit 2022, rreth 10% e burrave të moshës 15 deri në 24 vjeç kanë sjellje problematike në bixhozi. Kjo korrespondon me më shumë se 40,000 njerëz, raporton RTS. Në vitin 2024, u shqiptuan më shumë se 18,000 ndalime të reja për bixhoz. Borxhet e personave të interesuar që kërkojnë një shërbim këshillimi për borxhet arrijnë mesatarisht në rreth 93,000 franga, transmeton albinfo.ch.

Një studim nga Addiction Switzerland nxjerr në pah problemin: nga rreth 2000 të rinj të anketuar, gjysma thanë se shpesh shohin reklama për baste sportive. Në të njëjtën kohë, rreth 40% thonë se nuk janë informuar kurrë për rreziqet.

Autoritetet e nisin qëllimisht këtë fushatë përpara Kampionatit të ardhshëm Botëror të Hokejit në Akull dhe Futbollit. Bastet sportive mund të bëhen shpejt problem, veçanërisht kur ato bëhen në internet.

Shkalla e papunësisë ra nga 3.1% në 3% në prill në Zvicër, sipas të dhënave të publikuara të enjten nga Sekretari i Shtetit për Ekonominë, të cilat regjistruan një rënie në 142’902 pa punë (-3’353 krahasuar me marsin).

Megjithatë, krahasuar me të njëjtin muaj të vitit 2025, shenja është e kundërta: të papunët janë 12,801 më shumë. Dhe pa përfshirë ndryshimet sezonale, edhe krahasimi me marsin tregon një rritje të vogël, raporton RSI, transmeton albinfo.ch.

Në përgjithësi, në fund të muajit të kaluar kishte 230,609 persona që kërkonin punë në Zvicër, 21,534 më shumë se në prill 2025.

Ndërsa pagat zvicerane rriten me moshën, ky trend ndryshon ndjeshëm nga një sektor në tjetrin, zbulon një studim i ri qeveritar.

Pagat janë rritur vazhdimisht në Zvicër gjatë 15 viteve të fundit.

Në vitin 2024 (viti i fundit për të cilin ka të dhëna zyrtare), paga mesatare bruto mujore për një pozicion me kohë të plotë ishte 7,024 franga, krahasuar me 6,788 në vitin 2022.

Një nga faktorët që ndikojnë në paga (përveç pozicionit dhe përvojës profesionale) është mosha e punonjësit.

Kjo është ajo që del nga Anketa e re e Strukturës së të Ardhurave Zvicerane, e publikuar nga Zyra Federale e Statistikave më 24 shkurt.

Variacione të konsiderueshme sektoriale

Studimi zbulon dallime të rëndësishme: paga mesatare mujore varion nga 5,570 franga për punonjësit nën 30 vjeç, në 7,288 franga për personat e moshës 30 deri në 49 vjeç.

Por ata që fitojnë më shumë janë ata të moshës 50 vjeç e lart: paga e tyre mesatare është afër 8,000 frangave në muaj në vitet që çojnë në dalje në pension.

Siç është rasti me pagat në përgjithësi, boshllëqet midis grupmoshave mund të ndryshojnë ndjeshëm në varësi të profesionit.

Në përgjithësi, sa më e lartë të jetë paga, aq më e madhe është ndryshimi dhe anasjelltas.

Për drejtorët ekzekutivë të kompanive, menaxherët e lartë dhe drejtues të tjerë të lartë nën 30 vjeç, paga mujore është 6,505 franga, krahasuar me 10,277 franga për ata të moshës 30-49 vjeç – domethënë, një rritje e madhe prej 58 përqind.

Ky trend është gjithashtu i dukshëm në sektorët në fundin e poshtëm të shkallës së pagave, por në një shkallë shumë më të vogël.

Për ata që punojnë në sektorin e shitjes me pakicë, për shembull, rritja është minimale, raporton thelocal, transmeton albinfo.ch.

Nga një pagë mesatare prej 4,712 frangash për ata nën 30 vjeç, paga rritet në 5,058 franga për grupmoshën tjetër – një rritje prej mezi 7 përqind.

Një tjetër gjetje: gratë ende paguhen më pak se burrat

Vazhdon të ketë hendeqe të konsiderueshme në paga midis burrave dhe grave.

Në vitin 2024, kjo diferencë ishte mesatarisht 8.4 përqind, megjithëse ndonjëherë arrinte deri në 25 përqind, varësisht nga sektori ekonomik.

Megjithatë, hendeku nuk kompensohet nga mosha e një punonjësi.

Përkundrazi, studimi zbuloi se mosha shpesh e përkeqëson këtë pabarazi.

Është shumë e zakonshme që gratë mbi 50 vjeç të paguhen më pak se kolegët e tyre meshkuj të moshës 30 deri në 49 vjeç në të njëjtin profesion.

Paga mesatare për gratë është 7,135 franga në muaj në të gjitha profesionet, krahasuar me 7,471 franga për homologët e tyre meshkuj.

Më shumë njerëz morën transplante në Zvicër në vitin 2025 falë një numri rekord të organeve të importuara.

Vitin e kaluar, 185 persona të vdekur në Zvicër dhuruan organet e tyre, sipas raportit vjetor të Swisstransplant. Këto ishin dy persona më pak se në vitin e kaluar rekord.

Fondacioni regjistroi një rënie të ndjeshme në numrin e dhurimeve të veshkave dhe mëlçisë nga të gjallët. Numri i këtyre ra me 16.5% në 96 raste.

Pavarësisht rënies së lehtë të numrit të donatorëve, 643 persona morën një ose më shumë organe. Kjo korrespondon me një rritje të lehtë prej rreth 1% krahasuar me vitin e kaluar dhe është numri i dytë më i lartë i transplanteve të kryera ndonjëherë në Zvicër. Numri i transplanteve të zemrës dhe pankreasit në veçanti u rrit.

Organet e importuara

Sipas organizatës së dhurimit të organeve, shkëmbimi ndërkombëtar i organeve luajti një rol vendimtar. Një rekord i ri u arrit me 69 organe të importuara. Kjo do të thotë se pothuajse çdo organ i tetë i transplantuar në Zvicër erdhi nga jashtë. Mushkëritë u importuan më shpesh. Nga ana tjetër, 25 organe u eksportuan nga Zvicra, transmeton albinfo.ch.

Gjatë vitit 2025, gjithsej 2,109 persona ishin në listën e pritjes për një organ dhurues. Rreth 67 persona vdiqën ndërsa prisnin për një organ. Kjo ishte 10.7% më pak se në vitin e kaluar. Në fund të vitit 2025, kishte ende 1,325 persona në listë.

Zgjidhja e mospjesëmarrjes

Zgjidhja e pëlqimit të zgjeruar aktualisht vlen ende për dhurimet e organeve në Zvicër. Nëse personi që konsiderohet si dhurues ose të afërmit e tij nuk japin pëlqimin e tyre shprehimisht për dhurimin e organeve, organet nuk mund të dhurohen në rast vdekjeje.

Nëse dëshirat e të ndjerit nuk dihen, shumica e të afërmve aktualisht vendosin kundër dhurimit të organeve, sipas Swisstransplant.

Në të ardhmen, kushdo që nuk dëshiron të dhurojë organe dhe inde pas vdekjes duhet ta deklarojë këtë. Në vitin 2022, votuesit i thanë po një propozimi nga qeveria dhe parlamenti.

Kjo e ashtuquajtura rregullore kundërshtimi pritet të hyjë në fuqi në tremujorin e tretë të vitit 2027.