Hana është 35 vjeçe – jeton e punon në Prishtinë, ka ndërtuar një jetë të qëndrueshme, por nuk ka asnjë pronë në emrin e saj. As nga prindërit. As nga familja e burrit me të cilin jeton. Jo se nuk i takon, por se nuk e ka kërkuar kurrë.
“Jo, nuk e kam kërkuar dhe as që e kërkoj”, thotë ajo e qetë. “Pasuria i takon vëllait. Unë dhe motrat jemi të martuara, kemi shtëpi. Kjo mjafton”.
Hana – identiteti i vërtetë i së cilës është i njohur për redaksinë e Radios Evropa e Lirë – ka tri motra dhe një vëlla.
Prona e prindërve të tyre përfshin një shtëpi me rreth 20 ar tokë në periferi të Prishtinës dhe katër hektarë tokë bujqësore në një fshat të rajonit.
Ligjërisht, ajo ka të drejtë në një pjesë të barabartë, por, në realitet, as që e mendon hisen.
Teka flet për REL-in, madje, heziton edhe të identifikohet, jo për shkak të ligjit, por të familjes.
“Nëse vëllai e kupton se po flas për këtë çështje, ndihet keq”, thotë Hana.
Ajo e pranon se prona është siguri – por një siguri që ka mësuar ta shohë si diçka që nuk i përket.
“Nëse vëllai do të ma jepte vullnetarisht pjesën që më takon, do ta pranoja, sepse prona është siguri financiare, por ndryshe jo”, thotë ajo.
Rasti i Hanës nuk është përjashtim, por gati se rregull, madje edhe te brezi më i ri.
Kur trashëgimia është tabu
Në Kosovë, shumë gra nuk i gëzojnë të drejtat pronësore, jo për shkak të mungesës së ligjit, por për shkak të mentalitetit.
Tradita ende e sheh pronën familjare si trashëgimi të djemve.
Gjatë raportimit, Radio Evropa e Lirë ka hasur shpesh në refuzimin e grave për të folur për këtë temë.
Arsyeja është e njëjtë: trashëgimia nuk diskutohet në familje.
Sipas një raporti të Grupit për Studime Juridike dhe Politike (GLPS) në Prishtinë, të publikuar në shtator të vitit të kaluar, rreth 45 për qind e grave që përfshihen në procese gjyqësore, heqin dorë nga trashëgimia.
Tërheqja shpesh paraqitet si “vullnetare”, por në realitet është rezultat i presionit shoqëror, frikës nga prishja e marrëdhënieve familjare dhe normave tradicionale që nuk i trajtojnë gratë dhe burrat si të barabartë.
Raporti bazohet në monitorimin e 60 kontesteve pronësore në gjashtë gjykata themelore të Kosovës, që përfshijnë gra dhe komunitete joshumicë.
E, më shumë se gjysma e rasteve lidhen me trashëgiminë ose ndarjen e pasurisë pas divorcit.
Kur burrat vendosin sa “mjafton” për gratë
Autorja e këtij raporti, Dea Fetiu, thotë për Radion Evropa e Lirë se gratë shpesh heqin dorë nga trashëgimia edhe përmes marrëveshjeve joformale, ose për shkak të premtimeve që nuk realizohen kurrë.
Por, sipas saj, më shqetësuese është ideja e rrënjosur se burrat kanë të drejtë të vendosin vetë se sa duhet të trashëgojë një grua.
“Gjatë monitorimit kemi hasur raste kur vëllezërit i kanë dhënë motrës një banesë dhe kanë deklaruar se ajo nuk ka më të drejtë të përfshihet në ndarjen e pasurisë së prindërve. Arsyetimi ishte se ajo është ‘rehatuar’ me pjesën që ata kanë vendosur t’ia japin”, shpjegon Fetiu.
Sipas saj, pavarësisht narrativëve të ndryshëm, emëruesi i përbashkët mbetet i njëjtë: dominimi i vlerave patriarkale.
“Mentaliteti patriarkal vazhdon të mos i trajtojë gratë dhe burrat si titullarë të barabartë të pronës, e sidomos të pronës së trashëguar”, thotë Fetiu.
“E pangopshme” nëse kërkon të drejtën
Sociologu Besim Gollopeni nga Universiteti “Isa Boletini” në Mitrovicë të Jugut thotë se gratë që kërkojnë pjesën e tyre të trashëgimisë, shpesh stigmatizohen.
“Nëse një motër kërkon pjesën që i takon, ajo etiketohet si ‘e pamëshirshme’ ose ‘e pangopshme’”, thotë ai.
“Kjo qasje ka bërë që gratë të heshtin dhe trashëgimia të mbetet temë tabu, ndonëse është e drejtë ligjore”.
Sipas Gollopenit, edhe roli i institucioneve të drejtësisë ka ndikim dekurajues.
“Procedurat janë të gjata, zvarriten, dhe në disa raste gratë heqin dorë, sepse procesi bëhet i padurueshëm”, thotë ai.
Drejtësia që vonon, gratë që dorëzohen
Raporti i GLPS-së konstaton se sistemi gjyqësor në Kosovë përballet me sfida strukturore, teknike dhe njerëzore, të cilat e kufizojnë qasjen e grave në drejtësi.
Nga 24 raste të monitoruara, mesatarisht duhen rreth katër vjet – ose 1.454 ditë – që një çështje të nisë të shqyrtohet.
Edhe pas seancës së parë, proceset zvarriten për shkak të shtyrjeve të shpeshta.
“Nga 170 seanca të monitoruara, 55 janë shtyrë dhe disa janë anuluar krejtësisht”, thotë Fetiu. “Këto vonesa i dekurajojnë gratë të kërkojnë ndarjen e trashëgimisë”, sipas saj.
Çka thuhet në Kushtetutë?
Kushtetuta e Republikës së Kosovës garanton të drejtën e pronës për të gjithë qytetarët dhe ndalon çdo privim arbitrar të saj.
Ajo e vendos barazinë dhe mosdiskriminimin në themel të rendit kushtetues, duke e bërë të qartë se gratë dhe burrat janë të barabartë edhe në të drejtat pronësore.
Për më tepër, Kushtetuta inkorporon drejtpërdrejt instrumentet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, të cilat kanë përparësi ndaj ligjeve në rast mospërputhjeje, duke e bërë barazinë gjinore jo vetëm parim moral, por detyrim juridik.
A po ndryshon brezi i ri?
Sociologu Gollopeni beson se ndryshimi duhet të nisë nga brezi i ri dhe nga familja.
“Të rinjtë duhet të jenë shembull në zbatimin e ligjit. Kjo temë duhet të diskutohet edhe në shkolla, por ndryshimi real nis nga prindërit”, thotë ai.
Megjithatë, jo të gjitha të rejat shprehen të sigurta se do ta kërkojnë trashëgiminë familjare.
Dea Gashi, Laura dhe Aurela – që të gjitha studente nga Prishtina – thonë për Radion Evropa e Lirë se hezitojnë kur bëhet fjalë për pasurinë e prindërve, por janë më të vendosura për pasurinë e krijuar në martesë.
“Nëse kontribuojmë të dy, pasuria duhet të jetë e përbashkët”, thotë Dea. “Nëse e blej vetë pronën me paratë e mia, ajo do të jetë vetëm në emrin tim. Ose nëse ai e blen vetë, nuk do të insistoj të jem bashkëpronare”, shton ajo.
E, Argjend Azizi, 22 vjeç, shprehet i bindur se motra e tij e vetme nuk do të përjashtohet nga trashëgimia familjare, ndërsa në martesë thotë se pasuria duhet të jetë e përbashkët.
“Vetëm kështu rritemi si çift dhe kontribuojmë në mënyrë të barabartë. Kontributi i asnjërit nuk mund të tjetërsohet”, shprehet ai.
Si është gjendja në botë?
Në një raport të Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik thuhet se kufizimet ligjore që pengojnë të drejtat e grave për trashëgimi, mbeten të përhapura.
Në 36 vende të Afrikës dhe Azisë, vajzat nuk trashëgojnë të njëjtat të drejta si djemtë, ndërsa në 37 vende të tjera, gratë e veja nuk gëzojnë të njëjtat të drejta si burrat.
Për më tepër, në më shumë se gjysmën e vendeve të analizuara, ligjet joformale dhe zakonet krijojnë dallime të qarta midis gjinisë në trashëgimi.
Shifra që tregojnë ndryshim të ngadaltë
Sipas Agjencisë Kadastrale të Kosovës, në vend janë të regjistruara 656.430 prona.
Rreth 77 për qind janë në emër të meshkujve, ndërsa vetëm 21 për qind figurojnë në emër të grave, ose në emër të përbashkët të bashkëshortëve.
Regjistrimi i pronave në emër të përbashkët ka filluar të rritet pas vitit 2016, pas hyrjes në fuqi të një udhëzimi administrativ që e stimulon këtë praktikë. Ky udhëzim do të zbatohet deri në mars të vitit 2028.
Leonora Selmani, nga Agjencia për Barazi Gjinore, thotë se ky mekanizëm ka dhënë rezultate pozitive.
“Në vitin 2016 kishte vetëm 105 prona të regjistruara në emër të përbashkët. Sot, ky numër është rritur ndjeshëm”, thotë ajo, pa specifikuar më shumë.
Por Hana, që nuk ka përfituar asnjëherë nga pasuria e familjes dhe nuk ka pronë në emër të saj, e sheh jetën ndryshe.
“Shtëpia është në emër të burrit dhe kjo nuk më pengon”.
“Asnjëherë nuk kam kërkuar që të regjistrohet në emër të përbashkët. Ndoshta… sepse jam mësuar të mos kërkoj pronë”, përfundon 35-vjeçarja./REL
