Spitali i Fribourg-ut (HFR) nuk mund të ofrojë këtë javë shërbime kirurgjikale urgjente në urologji, për shkak të mungesës së mjekëve specialistë në kanton.

Që nga e premtja e kaluar, asnjë urolog nga Fribourg nuk ka qenë i disponueshëm për të operuar në HFR, raporton “La Liberté”. Pesë prej tyre janë me pushime, ndërsa i gjashti është në leje mjekësore që nga vjeshta e kaluar. Në rastet urgjente që kërkojnë operacion, pacientët po transferohen në Inselspital, Bern, ose në CHUV, Lausanne. Një rast i tillë ndodhi edhe gjatë natës së së premtes, kur një pacient u dërgua në spitalin e Bernës.

HFR nuk ka një departament të vetin të urologjisë. Gjashte urologët që punojnë në praktika private në kanton ndajnë turnet e shërbimit gjatë gjithë vitit.

Apel për ta bërë Fribourg-un më tërheqës

Urologët, specialistë në trajtimin e sëmundjeve të traktit urinar, prej vitesh paralajmërojnë për situatën dhe kërkojnë reforma. Në kantonin e Fribourg-ut ka rreth një urolog për çdo 56,000 banorë, ndërsa në Vaud raporti është një për çdo 27,000 banorë.

Duke folur në edicionin informativ të orës 12:30, Dr. Nicolas Fleury, përfaqësues i Grupit të Urologëve të Fribourg-ut, bëri thirrje që kantoni të bëhet më tërheqës për specialistët e rinj:

“Gjëja e parë është të organizohen shërbimet e gatishmërisë, për t’u kthyer qetësinë mjekëve në menaxhimin e rasteve urgjente. E dyta është harmonizimi i tarifave të procedurave urologjike me ato të kantoneve të tjera,” deklaroi ai.

Nga ana e saj, HFR ka vite që punon për krijimin e një departamenti të vetin të urologjisë.

Gjithnjë e më shumë njerëz në Zvicër po marrin pako që nuk i kanë porositur, shpesh të shoqëruara edhe me fatura. Ky problem jo vetëm që shkakton bezdi, por mund të ketë edhe kosto financiare. Avokatja e FRC-së, Manon Renaud, ndan këshillat e saj për t’u mbrojtur në këto raste.

“Ky fenomen është rritur prej disa vitesh. Po marrim gjithnjë e më shumë kërkesa nga konsumatorët,” thotë Renaud në emisionin On en parle, transmetin albinfo.ch.

Vjedhje identiteti apo thjesht gabim?

“Nuk çdo pako e marrë pa u porositur do të thotë domosdoshmërisht se jeni viktimë e vjedhjes së identitetit,” shpjegon Renaud. “Në çdo rast, kur merrni një pako të tillë, kontaktoni menjëherë kompaninë dhe kundërshtoni faturën. Mund t’ju thonë se llogaria juaj e klientit dhe adresa janë përdorur. Kërkoni gjurmueshmëri: kur është bërë porosia, çfarë të dhënash janë përdorur? Kështu mund të kuptoni nëse jeni viktimë e vjedhjes së identitetit.”

Nëse ndodh kjo, duhet t’i shpjegoni situatën kompanisë dhe të kundërshtoni faturën, duke i informuar se do ta mbani pakon për 30 ditë në rast se duan ta tërheqin. Kompania mund t’ju kërkojë të bëni kallëzim penal  nuk është e detyrueshme, por rekomandohet për të thjeshtuar procedurat dhe për të mbrojtur veten.

Blerjet “me faturë” e lehtësojnë mashtrimin

Si e bëjnë autorët e mashtrimeve një porosi me identitetin tuaj? “Mund të jetë përmes marrjes në kontroll të llogarisë suaj online, por shpesh mjafton emri dhe adresa. Kur faqja e kompanisë lejon pagesën me faturë pas marrjes së produktit, mashtruesit e kanë shumë më të thjeshtë. Ata marrin njoftime për ndjekjen e pakos dhe e tërheqin sapo mbërrin faturën e lënë tek ju.”

Procedura që kushton kohë dhe para

Nëse pas kundërshtimit të faturës merrni kujtesa për pagesë, edhe ato duhet t’i kundërshtonimë mirë me shkrim ose email për të pasur provë. Mund të kërkoni nga kompania konfirmim me shkrim që nuk keni detyrim pagese.

Por procesi mund të ketë kosto, si dërgimi i letrave të rekomanduara apo telefonatat ndërkombëtare. Sipas Renaud, nuk janë kompanitë që dërgojnë pakot ato që duhet të mbulojnë shpenzimet, por vetë mashtruesi  gjë që në praktikë rrallë ndodh.

Amazon dhe Riverty, të kontaktuara nga On en parle, u bëjnë thirrje klientëve të kontaktojnë shërbimin e tyre ndaj klientit nëse kanë dyshime dhe theksojnë se mbrojtja e të dhënave është prioriteti i tyre.

Kondicioneri na ndihmon të përballojmë valët e të nxehtit gjithnjë e më intensive dhe të shpeshta. Megjithatë, bumi i kondicionerëve në shtëpi në Zvicër dhe në mbarë botën ka një ndikim në klimë dhe konsumin e energjisë elektrike.

Në dimër, kur është ftohtë, është normale të ndizni radiatorët ose të vendosni dru në oxhak. Askush nuk e kundërshton nevojën për të rregulluar temperaturën në shtëpi, megjithëse sistemet e ngrohjes janë një burim kryesor i emetimeve të CO2. Megjithatë, kur nxehtësia bëhet shtypëse, sigurimi i rehatisë brenda është më shumë një debat.

Me rritjen e valëve të të nxehtit për shkak të ndryshimeve klimatike, më shumë njerëz po i drejtohen kondicionerëve. Kërkesa për kondicionerë po rritet në mënyrë eksponenciale në klimat më të ngrohta në Azi dhe Lindjen e Mesme, si dhe në rajone më të buta në Zvicër dhe Evropë.

Është zbuluar se kondicioneri përmirëson cilësinë e gjumit gjatë netëve të nxehta të verës. Ndihmon në ruajtjen e përqendrimit në shkolla dhe produktivitetit në zyra gjatë valëve të të nxehtit. Madje mund të shpëtojë jetë: në vitin 2019, kondicionerët parandaluan gati 200,000 vdekje të parakohshme të lidhura me nxehtësinë në të gjithë botën, sipas një raporti në revistën Lancet.

Megjithatë, kondicionimi i ajrit është i diskutueshëm për shkak të ndikimit të tij në klimë dhe konsumit të lartë të energjisë elektrike. Përdorimi i tij është bërë gjithnjë e më shumë një çështje politike.

Mbështetja masive në kondicionimin e ajrit është një “zgjidhje e keqe” sepse përkeqëson krizën klimatike, tha qeveria franceze, duke reaguar ndaj një propozimi të kohëve të fundit për të instaluar kondicionerë në të gjitha ndërtesat publike. Kondicionimi i ajrit gjithashtu shqetëson botën politike në Zvicër, ku disa kantone e kufizojnë përdorimin e tij.

A është kondicionimi i ajrit një luks i tepërt apo është një domosdoshmëri jetike ndërsa temperaturat rriten? Ja përgjigjet e pesë pyetjeve në lidhje me kondicionimin e ajrit.

Cili është ndikimi i kondicionimit të ajrit në klimë?

Kondicionerët përmbajnë gazra ftohës, siç janë hidrofluorokarbonet. Kur lirohen në atmosferë, këto gazra kontribuojnë në efektin serë dhe kështu në krizën klimatike.

R-32, një gaz sintetik i përdorur për vite me radhë në kondicionimin e ajrit, ka rreth 675 herë potencialin e ngrohjes së dioksidit të karbonit (CO2). Gazrat ftohës mund të rrjedhin gjatë funksionimit ose asgjësimit të kondicionerëve.

Këto emetime të drejtpërdrejta shtohen nga emetimet indirekte që lidhen me konsumin e energjisë elektrike.

Më shumë se gjysma e energjisë elektrike në botë vjen nga burimet fosile (qymyri dhe gazi), të cilat lëshojnë sasi të mëdha CO2. Në përgjithësi, kondicionerët janë përgjegjës për më shumë se 3% të emetimeve të gazrave serrë në botë. Ndikimi në klimë është i ngjashëm me atë të aviacionit.

Traktatet ndërkombëtare si Amendamenti i Kigalit në Protokollin e Montrealit synojnë të zvogëlojnë konsumin e hidrofluorokarboneve. Alternativa më të qëndrueshme janë gazrat me më pak ndikim në shtresën e ozonit dhe klimën. Kondicionerët e gjeneratës së re përdorin gazra të tillë si butani ose propani, të cilët, ndërsa janë të ndezshëm, kanë një efekt më të vogël në ngrohjen globale.

“Sot, nëse përdorni një ftohës të tillë, mund të përdorni një kondicioner në shtëpinë tuaj dhe të keni një ndërgjegje të pastër”, thotë Stefan Reimann i Laboratorëve Federalë Zviceranë për Shkencën dhe Teknologjinë e Materialeve (Empa), i cituar nga gazeta Tages-Anzeiger.

Megjithatë, kondicionerët, përfshirë modelet e reja, ende kanë një efekt në klimën lokale. Nxehtësia që lëshojnë jashtë kontribuon në ngrohjen e mjedisit përreth, duke përkeqësuar fenomenin e ishullit të nxehtësisë në qytet.

Sa energji elektrike duhet për të vënë në punë kondicionerët në botë?

Një kondicioner shtëpiak përdor midis 3 dhe 7 kilovat orë energji elektrike në ditë. Kjo është pesë herë më shumë se konsumi i një cikli larjeje të një lavastoviljeje moderne, thotë Cordin Arpagaus, një studiues në Universitetin e Shkencave të Aplikuara të Zvicrës Lindore.

Ftohja artificiale e hapësirave konsumon 7% të energjisë elektrike në botë (shifra e vitit 2022), sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë (IEA). Krahasuar me vitin 2000, konsumi i energjisë elektrike i sistemeve të ajrit të kondicionuar, dhe në një masë më të vogël i ventilatorëve, është më shumë se dyfishuar.

Konsumi botëror i energjisë elektrike për ajër të kondicionuar do të trefishohet deri në vitin 2050, parashikon IEA. Në të ardhmen, kondicionerët në të gjithë botën do të përdorin po aq energji elektrike sa konsumoi Kina në të gjithë vitin 2018.

Në vendet ku ndërtesat e vjetra nuk kanë të instaluar ajër të kondicionuar, shumë njerëz po blejnë kondicionerë portativë. Megjithatë, këta konsumojnë më shumë energji elektrike për të arritur të njëjtin efekt ftohës.

Një bum mjaftueshëm i madh i kondicionerëve mund të mbingarkojë një rrjet elektrik. Rreziku i një ndërprerjeje të energjisë nuk përjashtohet, siç tregohet nga episodet në fillim të korrikut në Firence, Bergamo dhe qytete të tjera italiane.

Por me rregullore të caktuara, kondicionerët mund të kontribuojnë gjithashtu në stabilitetin e rrjetit.

Një projekt pilot testoi kontrollin në distancë të kondicionerëve në një grup shtëpish private në Austin, Teksas, në SHBA. Nga viti 2019 deri në vitin 2023, studiuesit hodhën poshtë kondicionerët në shtëpi kur rrjeti përballej me vështirësi.

Një projekt pilot testoi kontrollin në distancë të kondicionerëve në një grup shtëpish private në Austin, Teksas, në SHBA. Nga viti 2019 deri në vitin 2023, studiuesit refuzuan kondicionerët në shtëpi kur rrjeti përballej me kërkesën më të lartë. Temperatura e brendshme në shtëpitë që merrnin pjesë në eksperiment ndryshonte me më pak se një gradë Celsius (1.6 gradë Fahrenheit) nga ajo e vendosur nga pronarët e shtëpive, dhe rrjeti mbeti i qëndrueshëm.

“Kondicionerët mund të luanin një rol të rëndësishëm në rritjen e fleksibilitetit të rrjetit. Dhe kjo pa kompromentuar rehatinë në shtëpi”, thotë Johanna Mathieu, një profesoreshë e inxhinierisë elektrike dhe shkencave kompjuterike në Universitetin e Miçiganit, e cila udhëhoqi eksperimentin.

Cilat vende kanë më shumë kondicionerë?

Më shumë se 2.5 miliardë kondicionerë janë në funksion në të gjithë botën, sipas vlerësimeve të IEA-s. Shumica janë në Shtetet e Bashkuara, Japoni, Korenë e Jugut dhe veçanërisht Kinë, ku përhapja e ajrit të kondicionuar ka shpërthyer që nga viti 2010.

Rreth një në tre shtëpi në botë (36%) është e pajisur me një sistem ajri të kondicionuar, sipas IEA-s. Pjesa pritet të rritet në 60% në vitin 2050.

Rritja do të jetë veçanërisht e theksuar në Indi, ku kondicioneri pritet të dhjetëfishohet në dekadën e ardhshme. Meksika, Brazili dhe Lindja e Mesme gjithashtu do të shohin një rritje të fortë, ndërsa tendenca në Evropë ka të ngjarë të jetë më e zbutur.

Kërkesa për kondicioner pritet të rritet jo vetëm për shkak të ndryshimeve klimatike, por edhe për shkak të rritjes së të ardhurave, thotë Hannah Ritchie, shkencëtare e të dhënave dhe studiuese në Programin e Zhvillimit Global të Universitetit të Oksfordit.

Nëse njerëzit që jetojnë në vende jashtëzakonisht të nxehta si India ose Indonezia do të mund të përballonin një kondicioner, ata tashmë do të kishin një të tillë, thotë ajo: “Kjo do të ndodhë gjatë dekadave të ardhshme, ndërsa të ardhurat rriten në shumë vende me të ardhura të ulëta dhe të mesme.”

Në SHBA, rreth 90% e shtëpive kanë kondicionerë. Në të kundërt, përqindja në Bashkimin Evropian ishte 20% në vitin 2019, me përqindje më të larta në Itali, Greqi dhe Spanjë (midis 50 dhe 60%), sipas të dhënave më të fundit nga Agjencia Evropiane e Mjedisit.

Sa i përket Zvicrës, nuk ka shifra zyrtare. Vlerësohet se vetëm 5% e shtëpive kanë ajër të kondicionuar.

Pse shtëpitë me ajër të kondicionuar në Zvicër janë të rralla?

Përgjigja më e menjëhershme është sepse kondicionerët nuk janë thelbësorë. Në Zvicër, verat nuk janë aq përvëluese dhe temperaturat nuk janë aq ekstreme sa janë në vendet e Mesdheut ose të Lindjes së Mesme, shkruan swissinfo.

Por valët e nxehtësisë kanë tendencë të jenë më të shpeshta dhe të zgjatura. Dhe Zvicra është një nga vendet më të prekura nga ndryshimet klimatike. Nevoja për ftohjen e shtëpive po rritet dhe kondicionerët portativë të lirë po shiten mirë: qershorin e kaluar, dyqani online zviceran Galaxus shiti tre herë më shumë njësi sesa në qershor 2024.

Cilat janë alternativat ndaj ajrit të kondicionuar?

Për të qëndruar të freskët pa përdorur ajër të kondicionuar, është thelbësore të parandaloni depërtimin e rrezeve të diellit në brendësi të ndërtesave, veçanërisht përmes dritareve. Perdet e jashtme, çadrat e diellit dhe grilat e bardha ofrojnë mbrojtje efektive, transmeton albinfo.ch.

Për Jean-Christophe Hadorn, studiues dhe konsulent energjie, e ardhmja është tek ventilatorët. Mesatarisht, ato konsumojnë 20 herë më pak energji elektrike sesa kondicionerët dhe prapëseprapë ofrojnë njëfarë lehtësimi. “Së shpejti do të gjejmë ventilatorë në çdo shtëpi”, thotë ai.

Në nivel urban, bimësia, trupat ujorë dhe përshkueshmëria më e madhe e tokës ulin temperaturat e ambientit dhe rrjedhimisht në ndërtesa. Disa qytete, si Gjeneva, përdorin ujin e liqenit për të ftohur ndërtesat përmes një rrjeti tubash nëntokësorë.

Kondicionimi i ajrit nuk është një zgjidhje e lehtë. Por duhet të pranojmë se kërkesa për ftohje do të rritet, mendon Hannah Ritchie. Kondicionimi i ajrit duhet të kombinohet me zgjidhje të tjera që i bëjnë qytetet dhe ndërtesat më të freskëta, thotë ajo  “sidomos nëse duam të mbrojmë ata që punojnë jashtë dhe më të varfrit që nuk mund ta përballojnë atë”.

Shumë të huaj habiten kur mësojnë se dështimi i një provimi drejtimi në Zvicër mund të përfshijë kryerjen e një vlerësimi të gjendjes mendore të kandidatit.

Në Zvicër, “aftësia për të drejtuar” një automjet duhet të vlerësohet nga një psikolog nëse dështoni vazhdimisht në provimin e drejtimit.

Shumica e njerëzve arrijnë të marrin patentën e drejtimit në përpjekjen e parë ose të dytë, por nëse ende nuk keni sukses pas përpjekjes së tretë, do t’ju duhet t’i nënshtroheni një vlerësimi të funksionit të trurit për të testuar nëse jeni mjaftueshëm të aftë nga ana njohëse për të drejtuar një automjet.

Kjo nuk ka për qëllim të stigmatizojë njerëzit që nuk mund të mësojnë të drejtojnë një automjet në tre përpjekjet e para, por, përkundrazi, të sigurojë që ata janë të aftë ta bëjnë këtë në mënyrë të sigurt.

Të huajt në Zvicër mund të drejtojnë me një patentë jo-zvicerane deri në 12 muaj, por pas kësaj do të duhet ta ndërrojnë patentën e tyre me një zvicerane (me përjashtim të grupeve të tilla si diplomatët).

Disa vende kanë një program njohjeje reciproke me Zvicrën që u lejon shoferëve të ndërrojnë thjesht patentën e tyre me një zvicerane, por njerëzit, patenta e të cilëve është lëshuar në një vend pa një marrëveshje të tillë, do të duhet të japin provimin praktik të drejtimit në Zvicër, ose të dy testet, praktike dhe teorike, varësisht nga vendi.

Ata që dështojnë vazhdimisht në provimin zviceran mund të detyrohen të bëjnë vlerësimin psikologjik, i cili vlen edhe për kandidatët zviceranë, transmeton albinfo.ch.

Kush i kryen këto teste?

Meqenëse testet dhe patentat e shoferit janë përgjegjësi e kantoneve individuale, ato kanë njësi të specializuara të krijuara posaçërisht për këtë qëllim.

Në Cyrih, për shembull, kjo varet nga departamenti i Mjekësisë së Trafikut të Universitetit të Cyrihut, ndërsa në pjesën frëngjishtfolëse, kjo përgjegjësi ndahet nga Njësia e Mjekësisë së Trafikut dhe Psikologjisë në spitalet universitare të Gjenevës dhe Vaud – HUG dhe CHUV, përkatësisht, shkruan thelocal.

Kantone të tjera, si Berna, ua delegojnë këtë detyrë departamenteve të posaçme brenda Zyrave të tyre të Trafikut.

Çfarë përfshin saktësisht ky proces?

Sipas organizatës TCS për automobila, një vlerësim i aftësisë për drejtim zakonisht përbëhet nga dy pjesë:

Ekzaminim psikologjik duke përdorur një sistem testimi të kompjuterizuar të projektuar posaçërisht

Qëllimi i këtij testi është të përcaktojë nëse personi ka një qëndrim “të arsyeshëm dhe të përgjegjshëm” ndaj trafikut rrugor.

Ai vlerëson perceptimin vizual, vëmendjen, përqendrimin, sjelljen e reagimit dhe koordinimin sy-dorë.

Intervistë me një psikolog

Një profesionist do të përcaktojë nëse rezultatet e testit pasqyrohen edhe në intervistën ballë për ballë me kandidatin.

Në total, i gjithë ky proces zakonisht zgjat midis dy dhe tre orësh.

Në varësi të kantonit, ky vlerësim kushton midis 900 dhe 1,600 franga.

Nëse merrni dritën jeshile (në mënyrë figurative) për aftësinë tuaj mendore për të drejtuar, mund të provoni përsëri.

Nëse jo – domethënë, nëse gjendet një kundërindikacion gjatë testit – nuk do të lejoheni të drejtoni në Zvicër.

Çfarë ndodh nëse vlerësimi juaj psikologjik është pozitiv, por dështoni në testin e drejtimit për herën e katërt?

Një patentë për nxënës nuk është më e vlefshme pas një dështimi të katërt.

Nëse doni të provoni përsëri, do t’ju duhet ta ribëni pjesën praktike të mësimeve përsëri.

Por për ta bërë këtë, duhet të keni para të mëdha: mësimet e drejtimit të automjeteve në Zvicër (me disa ndryshime midis kantoneve) kushtojnë mesatarisht midis 2,000 dhe 3,000 franga.

Duke filluar nga ky vit shkollor, të gjitha shkollat në kantonin e Aargaut do të kenë një ndalim të telefonave celularë deri në nivelin e mesëm të lartë. Qeveria kantonale e lëshoi rregullin para pushimeve verore sepse rekomandimet e mëparshme nuk ishin zbatuar mjaftueshëm.

Colette Basler, presidente e “Bildung Aargau” dhe përfaqësuesja më e lartë e mësuesve në kanton, shpjegon pse e mbështet ndalimin dhe ku i sheh kufijtë e tij.

“Me Kurrikulën 21 (Lehrplan 21), shkollat kanë një mjet për të vendosur rregulla të caktuara. Por nëse sistemit i mungojnë burime të mjaftueshme, ato janë të lumtura të kenë masa të qarta. Ato janë më të lehta për shumë mësues dhe më të lehta për t’u zbatuar. Ajo që është thelbësore është që fëmijët dhe të rinjtë të kenë kushtet më të mira të mundshme për një mjedis të mirë mësimor”, ka thënë ajo.

Si duket saktësisht rregullorja e re?

Kjo ndryshon nga shkolla në shkollë dhe varet nga kultura përkatëse shkollore. Disa shkolla tashmë kishin një ndalim në fuqi, ndërsa të tjerat tani janë detyruar ta zbatojnë atë. Është e rëndësishme që të gjithë brenda një shkolle të zbatojnë të njëjtin rregull. Një mundësi është që nxënësit t’i dorëzojnë telefonat e tyre celularë në mëngjes dhe t’i marrin përsëri pas mësimit, shkruan SRF, transmeton albinfo.ch.

Sa i përket reagimeve të prindërve, ajo u shpreh se janë shumë të ndryshme.

“Një pjesë e madhe janë të kënaqur me rregulloret e qarta. Por ka edhe prindër që duan të jenë në gjendje t’i kontaktojnë fëmijët e tyre në çdo kohë”, u shpreh ajo.

A mund të përdoren ende telefonat celularë në klasë?

Po. Zbatimi kërkon fleksibilitet dhe duhet t’i përshtatet kulturës së shkollës. Pajisjet mund të përdoren për qëllime të caktuara mësimore.

Ndalesa të tilla mund të ndihmojnë në afat të shkurtër, por nuk janë një zgjidhje afatgjatë. Nxënësit duhet të mësojnë t’i përdorin telefonat e tyre celularë me përgjegjësi,  ato pasqyrojnë jetën e tyre reale, i ndihmojnë të marrin informacion dhe promovojnë forma të reja të të nxënit. Ky zhvillim nuk mund të ndalet me një ndalim.

Një delegacion prej 25 ligjvënësish nga Dhoma e Përfaqësuesve e SHBA-së vizitoi anëtarët e parlamentit zviceran të premten, dhe tarifat tregtare prej 39 përqind të vendosura nga Presidenti Trump mbi importet zvicerane ishin në qendër të diskutimeve të tyre, transmeton albinfo.ch.

Ndërsa anëtarët republikanë të grupit dypartiak mbështesin shtytjen e presidentit të tyre për tarifa më të larta doganore, ata nuk mund ta kuptonin pse Trump vendosi tarifa më të larta ndaj Zvicrës sesa ndaj çdo vendi tjetër evropian, shkruan thelocal.

“Askush nuk mund të na shpjegojë pse Zvicrës iu vendosën tarifa kaq të larta dhe askush nuk mund të thotë se çfarë do të ndodhë më pas”, tha deputeti Fabian Molina pas takimit. “Kjo është shumë shqetësuese.”