Përdorimi i përditshëm i teknologjive digjitale është një shenjë e një shoqërie të zhvilluar dhe me vizion. Si po shkon Zvicra në këtë drejtim?

Në një anketë të kohëve të fundit, u hulumtua se cilat janë sfidat kryesore me të cilat përballen në Zvicër.

Një nga të anketuarit shkroi: “Pyes veten kur Zvicra do të përshtatet me të qenit digjital”, duke thënë se ende ka shumë punë fizike me dokumente në vend.

A është Zvicra vërtet e prapambetur në aspektin e aftësive digjitale të popullsisë së saj?

Në përgjithësi është e vërtetë që shumë zviceranë, veçanërisht brezi i vjetër, janë të lidhur me traditat dhe mund të mos e kenë ndjekur revolucionin digjital me ritëm të shpejtë që ka pushtuar pjesën më të madhe të botës në dekadën e fundit aq me zell sa homologët e tyre më të rinj, shkruan thelocal, transmeton albinfo.ch.

Megjithatë, të thuash se të gjithë të moshuarit janë të sfiduar nga teknologjia nuk është e vërtetë.

Një studim i kryer në Zvicër në vitin 2025 zbuloi se 88 përqind e njerëzve midis moshës 65 dhe 74 vjeç kanë të paktën aftësitë themelore digjitale.

Studimi zbuloi gjithashtu se gjithnjë e më shumë të moshuar (33 përqind) po marrin informacionin e tyre nga pajisjet digjitale si telefonat inteligjentë, tabletët dhe kompjuterët sesa nga mediat tradicionale si televizioni (30 përqind), shtypi i shtypur (22 përqind) dhe radioja (15 përqind).

Brenda popullsisë së përgjithshme – domethënë, njerëzve të të gjitha moshave – shkalla e digjitalizimit është gjithashtu e lartë në krahasimin ndërkombëtar.

Renditja Botërore e Konkurrueshmërisë Digjitale IMD 2025, e cila mat kapacitetin e 69 kombeve për të adoptuar teknologjitë digjitale, e emëroi Zvicrën si vendin më të zgjuar digjitalisht në botë.

Një nga mënyrat se si kjo zgjuarsi manifestohet është e dukshme nga Raporti i Indeksit të IA-së 2026.

Ai zbuloi se Zvicra regjistroi 110.5 studiues dhe zhvillues të IA-së për 100,000 banorë në vitin 2025, duke e vendosur atë në vendin e parë në botë për sa i përket dendësisë së ekspertëve të IA-së.

Kudo në vend, mënyrat e vjetra të të bërit të gjërave po zhduken dhe të rejat po marrin përsipër.

Për shembull, vetëm pak vite më parë, kishte shumë vende ku udhëtarët mund të blinin bileta letre për transportin publik. Por tani, janë në dispozicion vetëm opsione elektronike, siç është aplikacioni SBB.

Por ndoshta shembulli më i mirë i “transformimit të gjerë digjital” të Zvicrës (siç e quajti qeveria) është karta e re e identitetit elektronik (e-ID).

Këshilli Federal tha se kjo kartë “do t’u mundësojë përdoruesve të identifikohen digjitalisht në një mënyrë të sigurt, të shpejtë dhe të pakomplikuar” dhe të kenë lehtësisht akses në një gamë të gjerë shërbimesh dhe procedurash – të cilat më parë kryheshin manualisht – në internet.

Evropa po përgatitet për mungesa të mundshme të karburantit për avionë që vijnë si pasojë e konfliktit ndërkombëtar të vazhdueshëm në Lindjen e Mesme. Nëse fluturimi juaj preket, cilat janë të drejtat tuaja?

Legjislacioni i BE-së mbron të drejtat e pasagjerëve ajrorë dhe në shumë raste do të thotë se ju keni të drejtë për kompensim në rast vonesash të gjata, grevash ose, në disa raste, anulimesh.

Por jo të gjitha fluturimet e ndërprera çojnë në pagesa kompensimi për pasagjerët.

Nëse vonesa ose anulimi i minutës së fundit (më pak se 14 ditë njoftim) ishte për shkak të “rrethanave të jashtëzakonshme”, nuk do të jeni në gjendje të kërkoni kompensim.

Pra, pyetja e madhe në javët e fundit ka qenë: a do të llogariten anulimet për shkak të mungesës së karburantit për avionë të shkaktuar nga lufta në Lindjen e Mesme si “rrethana të jashtëzakonshme”?

“Përgjigjjet e shkaktuara nga mungesa e karburantit për avionë mund të kualifikohen si rrethana të jashtëzakonshme”, tha një Zëdhënës i Komisionit Evropian për The Local, transmeton albinfo.ch.

“Nëse është ky rasti, linjat ajrore mund të mos jenë të detyruara të ofrojnë kompensim financiar kur mund të demonstrojnë se ndërprerja është shkaktuar drejtpërdrejt nga mungesa e karburantit të avionit dhe se janë marrë të gjitha masat e arsyeshme”, vazhdoi zëdhënësi.

“Ne do të ofrojmë një udhëzim të detajuar shumë shpejt në mënyrë që linjat ajrore dhe pasagjerët të kenë të njëjtin kuptim të çështjes”, i thanë ata The Local.

Henric Jonsson, këshilltar ligjor për degën suedeze të agjencisë evropiane të konsumatorit (ECC Sweden), i tha The Local se aktualisht vendimet për kompensimin e ndërprerjes së fluturimit për mungesën e karburantit të avionit dhe “rrethanat e jashtëzakonshme” do të merren “rast pas rasti”.

Ai gjithashtu theksoi se “me ‘rrethana të jashtëzakonshme’, barra e provës është mbi linjën ajrore. Varet prej tyre të provojnë se nuk mund ta shmangnin atë”.

Zëdhënësi i Komisionit të BE-së i njoftoi se linjat ajrore janë në çdo rast të detyruara të ndihmojnë pasagjerët.

“Në rastet e anulimit ose vonesës së konsiderueshme, pasagjerët kanë të drejtë për informacion, ndihmë dhe kujdes të qartë, si dhe zgjedhjen midis rimbursimit ose ridrejtimit në destinacionin e tyre përfundimtar”, shkroi zëdhënësi.

Në rastin e ndërprerjeve të fluturimeve për në vendet e Lindjes së Mesme gjatë konfliktit aktual, BE-ja ka një faqe me pyetje të shpeshta për të ndihmuar me pyetje specifike të zakonshme.

Është e rëndësishme të theksohet se “kompensimi” në ligjin e BE-së për pasagjerët ajrorë është i ndryshëm nga rimbursimi: nëse fluturimi juaj në BE anulohet, për çfarëdo arsye, ju keni të drejtë të zgjidhni midis një rirezervimi pa kosto ose një rimbursimi të plotë.

“Kompensimi” nuk i referohet rimbursimeve të biletave, por parave që linjat ajrore duhet t’u paguajnë pasagjerëve në BE që përjetojnë ndërprerje të caktuara të fluturimit.

Nëse “rrethana të jashtëzakonshme” zbatohen për fluturimin tuaj, ju nuk keni të drejtë për kompensim nga linja ajrore, por mund të mbuloheni ende nga çdo polisë sigurimi udhëtimi që keni. Prandaj ia vlen të kontaktoni ofruesin tuaj të sigurimeve për të shpjeguar situatën.

Çfarë llogaritet si një fluturim në BE?

“Sipas rregullave të të drejtave të pasagjerëve të BE-së, mbrojtja vlen për të gjitha fluturimet që nisen nga një aeroport i BE-së – pavarësisht nga linja ajrore – si dhe për fluturimet që mbërrijnë në BE të operuara nga një transportues i BE-së”, tha një zëdhënës i Komisionit Evropian për The Local.

Në legjislacionin për të drejtat e pasagjerëve ajrorë, termi “BE” nënkupton 27 vendet e BE-së, duke përfshirë Guadelupën, Guianën Franceze, Martinikën, Majotën, Reunionin, Shën Barthélemy-n, Shën Martinin (Antilet Franceze), Azoret, Madeirën dhe Ishujt Kanarie, por jo Ishujt Faroe.

“BE” në këtë rast vlen edhe për fluturimet për në dhe nga vendet e EFTA-s (Shoqata Evropiane e Tregtisë së Lirë) Islanda, Lihtenshtajni, Norvegjia dhe Zvicra. Këto vende mbulohen nga rregullat e BE-së në lidhje me kompensimin e fluturimit.

Kjo do të thotë që një udhëtim midis, për shembull, Kanadasë dhe Islandës, do të mbulohej nga legjislacioni.

Megjithatë, nëse merrni kompensim për të njëjtin udhëtim të ndërprerë sipas ligjit të një vendi jo-anëtar të BE-së, nuk keni të drejtë të kërkoni kompensim sipas ligjit të BE-së.

Cilat ndërprerje ju japin të drejtë për kompensim?

Në rast vonesash prej tre orësh ose më shumë, keni të drejtë për kompensim. Shuma varet nga distanca e fluturimit.

Për vonesa mbi dy orë (në këtë rast, kjo i referohet kohës së nisjes), linja ajrore është përgjegjëse për t’ju informuar për të drejtat tuaja dhe për t’ju ofruar ndihmë, zakonisht në formën e pijeve freskuese ose akomodimit gjatë natës, në përpjesëtim me kohën e vonesës.

Nëse fluturimi juaj anulohet, ju keni të drejtë për rimbursim ose rirezervim, dhe linja ajrore duhet t’ju ofrojë gjithmonë mundësinë e zgjedhjes. Kjo do të thotë që nëse nuk dëshironi më të udhëtoni, linja ajrore nuk mund t’ju mohojë rimbursimin dhe në vend të kësaj të rirezervoni fluturimin tuaj.

Nëse fluturimi zëvendësues do të thotë që ju të arrini dy ose më shumë ditë më vonë se sa ishte planifikuar, ose nëse linja ajrore ju ka informuar për anulimin më pak se 14 ditë para nisjes së planifikuar, ju keni të drejtë edhe për kompensim.

Gjigandi i ushqimit Nestlé po planifikon të shkurtojë deri në 180 vende pune mbështetëse në Francë. Zyra qendrore në Issy-les-Moulineaux (Hauts-de-Seine) dhe dy qendra kërkimore në Tours (Indre-et-Loire) dhe Lisieux (Calvados) do të preken, deklaroi kompania.

Këto projekte janë pjesë e planit të shpallur në tetor 2025 nga drejtori i ri ekzekutiv Philipp Navratil, i cili parashikon shkurtimin e 16,000 vendeve të punës në të gjithë botën për të ulur kostot e përgjithshme me më shumë se 1 miliard euro nga viti 2027.

Në një treg agro-ushqimor nën presion dhe të karakterizuar nga humbja e fuqisë blerëse, rritja e kostove të prodhimit dhe rritja e konkurrencës, Nestlé France planifikon në veçanti të përdorë më shumë shërbimet e përbashkëta të grupit dhe të thjeshtojë strukturën e saj, duke përfshirë qendrat e saj të kërkimit dhe zhvillimit në Tours dhe Lisieux, tha ajo në një deklaratë, transmeton albinfo.ch.

Këto plane mund të çojnë në humbjen e 180 vendeve të punës në Francë, shton teksti. Duke marrë parasysh vendet e lira të punës, punësimet e reja dhe transferimet vullnetare të brendshme, ndikimi aktual social mund të reduktohet në 75 deri në 100 vende pune, tha Nestlé. Plani do të zbatohet gradualisht nga viti 2027.

Kompania punëson gjithsej 9,000 persona në Francë në trembëdhjetë fabrika, katër qendra kërkimore dhe zhvillimi dhe një seli qendrore të korporatës. Kompania më e madhe ushqimore në botë punëson rreth 270,000 persona në mbi 180 vende. Kompania, e cila u themelua nga Heinrich Nestle, një asistent farmacisti nga Frankfurti, ka selinë qendrore në Vevey në kantonin Vaud në Zvicrën perëndimore.

Ngushtica e Hormuzit mbetet e bllokuar, furnizimi me kerozinë është ndërprerë. Fluturimet e para janë anuluar tashmë. Sa më gjatë të zgjasë lufta në Iran, aq më shumë sektori ajror i ndjen efektet në të gjithë botën.

Situata në sektorin ajror është e tensionuar. Disa linja ajrore kanë filluar të përmirësojnë oraret e tyre të fluturimeve. Javën e kaluar, Edelweiss njoftoi anulimin e udhëtimeve të saj për në Denver dhe Seattle në Shtetet e Bashkuara, pjesërisht për shkak të çmimit të lartë të karburantit.

Ky është një shembull tipik se sa shpejt linjat ajrore reagojnë dhe përshtatin shërbimet e tyre. Edhe pse kerozina është ende e disponueshme, çmimi është rritur për shkak të mungesës së stoqeve.

Siç qëndrojnë gjërat, priten ndërprerje të reja, por në numër të kufizuar. Parashikimi i zhvillimeve të ardhshme nuk është i lehtë, veçanërisht sepse aktorët kryesorë shprehin mendime të ndryshme.

Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë, për shembull, paralajmëron se kerozina mund të jetë e rrallë deri në fund të majit, shkruan RTS. Në të njëjtën kohë, disa linja ajrore janë më pak alarmuese, duke pretenduar se furnizimet janë aktualisht të siguruara, transmeton albinfo.ch.

Bileta avioni më të shtrenjta

Rritja e çmimeve të karburantit nuk çon mekanikisht në një rritje të çmimeve të biletave. Kompanitë ajrore po përballen me dilemën e konkurrencës.

Nëse njëra prej tyre rrit ndjeshëm çmimet e saj, kompanitë e tjera mund të mos e përballojnë. Më e shtrenjtë se të tjerat, kompania në fjalë do të humbiste klientë. Kjo është arsyeja pse, deri më tani, nuk ka pasur ende një rritje të përgjithshme dhe masive të çmimeve të biletave. Por efektet e para tashmë po ndihen.

Çrregullimet që lidhen me konfliktin në Iran do të kishin rritur koston e fluturimeve të gjata nga Evropa me më shumë se 100 dollarë për pasagjer dhe me gati 35 dollarë për pasagjer për fluturimet brenda kontinentit, një rritje që normalisht duhet të ketë ndikim në çmimet e biletave, njoftoi organizata Transport & Environment (T&E).

Udhëheqësit e kompanive ajrore si Lufthansa, Ryanair dhe Air France-KLM kishin treguar në mars se ndoshta do ta kalonin rritjen e kostove të karburantit në çmimet e biletave, dhe për këtë arsye te konsumatorët, nëse Ngushtica e Hormuzit do të mbetej e mbyllur për një afat më të gjatë.

Gjendja e rezervave të kerozinës në Evropë dhe Zvicër

Deri më sot, nuk ka informacion të plotë mbi sasitë e kerozinës që janë ende të disponueshme në vendet evropiane. Disa qeveri po punojnë aktualisht për të bërë një vlerësim të kësaj, gjë që së shpejti duhet ta bëjë më të qartë.

Zvicra ka rezerva të detyrueshme që zakonisht mund të garantojnë një furnizim prej rreth tre muajsh. Konfederata vendos nëse do t’i lirojë apo jo këto rezerva. Një zëdhënës i Zyrës Federale për Furnizim Ekonomik (OFAE) të vendit pranoi të martën se rezervat ishin aktualisht nën nivelet e kërkuara, duke arritur në 72 ditë në vend të 90.

Edhe nëse konflikti midis Iranit, Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit do të mbaronte, do të duheshin disa javë, ose edhe muaj, që furnizimet të ktheheshin në normalitet. Një cisternë i duhen pesë deri në gjashtë javë për të arritur në Evropë.

Dhjetëra rafineri në Lindjen e Mesme janë gjithashtu të dëmtuara dhe duhet të riparohen para se të mund të prodhojnë sasitë e tyre të zakonshme të kerozinës. Sipas disa ekspertëve, rindërtimi mund të zgjasë me vite.

Një ngadalësim i rrymave oqeanike në Atlantikun e Veriut mund të ketë qenë pjesërisht përgjegjëse për epokat e akullnajave më të gjata dhe më intensive rreth një milion vjet më parë, zbulon një studim i Universitetit të Bernës.

Gjatë 800,000 viteve të fundit, klima e Tokës ka cikluar midis periudhave të ngrohta dhe epokave të akullnajave afërsisht çdo 100,000 vjet, e nxitur nga ndryshimet në orbitën e planetit rreth Diellit. Megjithatë, më herët se rreth 1.2 milion vjet më parë, klima ndiqte një ritëm të ndryshëm, të qeverisur kryesisht nga ndryshimet në pjerrësinë e boshtit të Tokës, me cikle që zgjasin rreth 41,000 vjet.

Një ekip studiuesish të udhëhequr nga Dr. Iván Hernández-Almeida nga rrjeti global i kërkimit “Ndryshimet Globale të Kaluara” me bazë në Universitetin e Bernës ka përdorur shpimin e sedimenteve për të hetuar rolin e luajtur nga ndryshimet në rrymat oqeanike në Atlantikun e Veriut – dhe kështu të tregojë gjithashtu se si ato mund të ndikojnë në klimën e Tokës në të ardhmen. Studimi i tyre u botua sot në Nature Communications.

Sipas një njoftimi për shtyp, ata përdorën bërthama sedimentesh nga Programi Ndërkombëtar i Shpimit të Oqeanit (IODP) nga rajoni në jug të Islandës si bazë për hetimet e tyre.

Gjatë qindra mijëra viteve, grimcat nga uji i detit, duke përfshirë mikrofosilet si planktoni, depozitohen shtresë pas shtrese në sedimente. Këto ruajnë informacion në lidhje me kushtet mbizotëruese në oqean në atë kohë, të tilla si temperatura ose përmbajtja e oksigjenit.

Me ndihmën e matjeve gjeokimike të elementëve të ndjeshëm ndaj oksigjenit si mangani dhe fosfori, si dhe analizën e mikroorganizmave fosile që jetojnë në fund, studiuesit rindërtuan se sa mirë furnizohej me oksigjen Atlantiku i Veriut i thellë midis 1.1 milion vjetëve dhe 800,000 vjetëve më parë.

Studiuesit treguan se gjatë këtij ndryshimi në ciklet e klimës, Atlantiku i Veriut i thellë kalonte vazhdimisht nëpër faza të ftohta në të cilat përmbajtja e oksigjenit u zvogëlua shumë.

Studiuesit identifikuan arsyen për këtë si sasi të mëdha të ujit të ëmbël të shkrirë, i cili kishte hyrë në Atlantikun e Veriut nga akullnajat dhe ajsbergët gjithnjë në rritje. Ky ujë i ëmbël më i lehtë stabilizoi shtresën e sipërme të oqeanit dhe kështu dobësoi rrymat që transportojnë ujë të pasur me oksigjen në thellësi.

“Meqenëse më pak CO2 i tretur në oqean mund të arrinte në sipërfaqe dhe të dilte në atmosferë për shkak të rrymave të thella oqeanike të dobësuara në Atlantikun e Veriut, pati një rënie në përqendrimin atmosferik të CO2, zgjerimin e shtresave të akullit polar – dhe kështu një ftohje të planetit”, thotë Hernández-Almeida.

“Kjo e bëri Atlantikun e Veriut – së bashku me Oqeanin Jugor – një arenë qendrore për kalimin në epoka akulli më të gjata dhe më të ftohta.”

Studimi kështu mbyll një boshllëk të rëndësishëm. Puna e mëparshme ishte përqendruar kryesisht në proceset në Oqeanin Jugor. Të dhënat e reja tregojnë se qarkullimi i thellë dhe kushtet e oksigjenit ndryshuan gjithashtu ndjeshëm në Atlantikun e Veriut dhe se të dy rajonet polare kontribuan njëkohësisht në ndryshimin e cikleve të epokës së akullit.

Për studiuesit në Universitetin e Bernës, rezultatet janë gjithashtu të rëndësishme në lidhje me ndryshimet klimatike sot. Modelet e klimës parashikojnë se rryma e Oqeanit Atlantik mund të dobësohet për shkak të ngrohjes globale dhe rritjes së hyrjes së ujit të shkrirë nga Groenlanda. Ky është një shenjë e rëndësishme paralajmëruese se sa ndjeshmërisht mund të reagojë ky sistem edhe sot.